رمل سنتی پایه و اساس علم کامپیوتر

عنوان: رمزگشایی ساختار دودویی در علم رَمل: تطبیق با هگزادسیمال و کاربرد در علوم رایانه

چکیده: این مقاله با رویکردی میانرشتهای، شباهتهای ساختاری میان علم باستانی رَمل و منطق دودویی که پایه علوم رایانه است بررسی میکند. این تحلیل به تطبیق خطوط چهارگانه رَمل با ساختار باینری و سپس تبدیل آن به سیستم هگزادسیمال میپردازد. نتیجه این تطبیق، ایجاد پلی مفهومی میان سنتهای غیبی و علوم مدرن است که میتواند در تولید الگوریتمهای رمزنگاری، اپلیکیشنهای هنری، و ابزارهای تحلیل معنوی نقشآفرین باشد.

مقدمه: علم رَمل که در متون سنتی با نام «علم خطوط» نیز شناخته میشود، یکی از شاخههای کهن علوم غریبه است که ریشه در فرهنگ اسلامی، عربی و حتی آفریقایی دارد. پیشینهٔ آن به دوران باستان برمیگردد و در برخی روایات، نسبت آن به پیامبران یا حکمای الهی داده شده است. در تمدن اسلامی، رَمل به عنوان روشی برای پیشبینی و درک نیروهای نادیدنی بهکار میرفته و معمولاً از طریق رسم چهار خط نقطهای توسط فرد رامل (کسی که رمل میاندازد) انجام میشده است. این چهار خط، دارای دو حالت فرد (●) یا زوج (●●) هستند که از ترکیب آنها ۱۶ شکل اصلی بهدست میآید.

ساختار علم رَمل: در رَمل سنتی، هر شکل رملی از چهار خط تشکیل میشود که هر خط میتواند دو حالت داشته باشد:

اگر یک نقطه داشته باشد: "فرد" → معادل باینری 1

اگر دو نقطه داشته باشد: "زوج" → معادل باینری 0

با این رویکرد، هر شکل رملی را میتوان به صورت یک عدد 4 بیتی (4-bit binary) نمایش داد. برای مثال: خط اول: فرد (1) خط دوم: زوج (0) خط سوم: فرد (1) خط چهارم: زوج (0) → باینری: 1010 → هگزادسیمال: A

جدول تطبیقی: با در نظر گرفتن هر شکل رملی بهعنوان یک کد باینری، میتوان آن را به مقادیر دهدهی و هگزادسیمال نیز تبدیل کرد. این تطبیق نشان میدهد که رَمل یک سیستم دوتاییِ معنایی است.

نام شکل رملی نقاط باینری دهدهی هگز

بیاض ●● ●● ●● ●● 0000 0 0

سعد اصغر ●● ● ● ● 0101 5 5

سعد اکبر ●● ● ●● ●● 0100 4 4

نحس اکبر ● ● ●● ● 1101 13 D

اجتماع ● ●● ● ●● 1010 10 A

دخول ●● ●● ●● ● 0001 1 1

انصراف ● ●● ●● ●● 1000 8 8

طریق ● ● ● ● 1111 15 F

قبض ●● ● ● ●● 0110 6 6

بسط ● ●● ● ●● 1010 10 A

عداوت ●● ●● ● ●● 0010 2 2

سفر ●● ●● ● ● 0011 3 3

هلاکت ● ● ●● ●● 1100 12 C

مال ● ● ● ●● 1110 14 E

نصرت ●● ●● ● ●● 0010 2 2

فرح ● ● ●● ● 1101 13 D

تحلیل فلسفی: علم رمل را میتوان نوعی سیستم رمزگذاری معنایی دانست؛ بهطوریکه دادههای نمادین با الگوهای دودویی خوانده و تفسیر میشوند. این مسئله در ذات با ساختار پردازش اطلاعات دیجیتال شباهت مفهومی دارد. در فلسفه اطلاعات، هر سیستم قابل رمزگذاری یا تفسیرپذیر بهصورت باینری، میتواند معنابخش باشد. بنابراین، رَمل را میتوان بهمثابه یکی از اولین الگوریتمهای رمزگذاری سنتی در تاریخ بشر دانست که با بهرهگیری از ساختار دودویی، تفسیری چندلایه از وضعیتهای انسانی یا کیهانی ارائه میداد.

تحلیل سخن امام علی (ع): «العِلمُ نُقْطَةٌ كَثَّرَهَا الجَاهِلُونَ» به معنی: «علم یک نقطه بود، ولی جاهلان آن را زیاد کردند.» و همچنین تعبیر دیگر: «العلم نقطة، وشرحها بعضهم حتى صار علماً»

این دو بیان، به معنای عمیق و فلسفی ریشه دانش در یک حقیقت ساده و یگانه اشاره دارند. اگر این نگاه را در چارچوب علم رَمل و منطق باینری بررسی کنیم، به نتایج جالبی میرسیم:

۱. در علم رَمل: رَمل بر پایه نقطه یا نبود آن (یک یا دو نقطه) بنا شده و از همین سادگی، مجموعهای از اشکال و مفاهیم عظیم تولید میشود. درست همانند سخن امام علی، علم از یک «نقطه» آغاز میشود و انسان با تفسیر و ترکیب، آن را به علومی پیچیده گسترش میدهد.

۲. در منطق باینری و رایانه: تمام دادهها در رایانه از دو حالت ساده صفر و یک ساخته میشوند. این همان اصل «نقطه» و «نبود نقطه» است — هستی و نیستی. هرچه ما از فناوری، از جمله هوش مصنوعی، اینترنت، الگوریتمها و حتی هنر دیجیتال میبینیم، از همین دو مقدار ساخته شدهاند.

جمعبندی تحلیلی: ✅ در علم رمل، دانش از نقطه و ترکیب آن آغاز میشود. ✅ در منطق باینری کامپیوتر، همهچیز از صفر و یک (یعنی دو حالت نقطهای) تشکیل شده است. ✅ در هر دو، با تکرار و ترکیب همان "نقطهی ابتدایی"، معنا، پیشبینی، تحلیل و حتی دانش تولید میشود. ✅ این تأییدی است بر عمق سخن امام علی (ع):

> «علم یک نقطه است؛ این انسان است که آن را گسترده میسازد.»

کاربردهای مدرن و چشمانداز پژوهشی: از آنجایی که علم رَمل از الگوی دوتایی بهره میبرد و اشکال آن بهراحتی به کدهای باینری و هگزادسیمال قابل تبدیلاند، میتوان از این ساختار در حوزههای مختلف الهام گرفت. برای نمونه:

در هوش مصنوعی و الگوریتمهای تصمیمگیری فازی، میتوان از منطق معنایی رمل برای طراحی سیستمهایی با خروجیهای چندلایه استفاده کرد.

در طراحی بازیها و رمزنگاری سبک، اشکال رملی میتوانند به عنوان الگوهای شبهتصادفی مورد استفاده قرار گیرند.

در مطالعات فلسفه اطلاعات، رمل میتواند نمونهای از انتقال معنا از ساختارهای ساده به پیچیده تلقی شود، مشابه فرآیند «رمزگشایی معنایی» در سامانههای دیجیتال.

نتیجهگیری: مطالعه حاضر نشان میدهد که علم رمل، هرچند سنتی و معنوی تلقی میشود، اما ساختاری بسیار نزدیک به منطق دیجیتال مدرن دارد. این کشف میتواند زمینهساز پژوهشهای بیشتر در حوزهٔ پیوند علوم سنتی با فناوریهای نوین باشد. ساختار رمل نهتنها بهعنوان ابزار پیشگویی بلکه بهعنوان الگویی منطقی و عددی برای استفاده در حوزههایی نظیر رمزنگاری، بازیسازی، و هنر دیجیتال قابل بهرهبرداری است.

خلاصه :

۱. رمل در سنت

رمل یا "علم خطوط" یکی از علوم غریبه است که بر اساس رسم خطوط و نقطهها، الگوهای خاصی ساخته میشود. سپس از قواعدی برای استخراج اشکال شانزدهگانه رملی و ترکیب آنها استفاده میشود. این اشکال به نوعی درخت تصمیم یا جدول حالات را شکل میدهند که برای پیشبینی و تفسیر به کار میرفته است.

در واقع رمل، مجموعهای از الگوریتمهای دستی است که ورودی (خطوط تصادفی یا انتخابی) را گرفته و با قوانین منطقی به خروجی (اشکال و تفسیر) میرساند.

---

۲. پایههای کامپیوتر

علم کامپیوتر نیز روی مفاهیم مشابه بنا شده است:

باینری (۰ و ۱): همانند نقطه و خط در رمل.

حالتهای ممکن (state space): مانند ۱۶ شکل اصلی رمل که از ترکیب چهار خطی نقطه/بینقطه به وجود میآیند.

قوانین ترکیب (rules/logic): مشابه قواعد رمل برای ساختن "جدول شکلها".

درخت تصمیم و محاسبات احتمالاتی: همان چیزی که در تفسیر رمل به کار میرفته است.

از این نظر میتوان گفت رمل نوعی الگوریتم سنتی محاسباتی است، که با زبان استعاری و رمزآلود بیان شده است.

---

۳. پیوند سنتی و مدرن

از نگاه نمادین: رمل را میتوان یک شکل ابتدایی از علم داده (data science) دانست، زیرا بر پایه دادههای ورودی و قواعد محاسباتی به پیشبینی میپردازد.

از نگاه ساختاری: رمل نوعی سیستم منطقی دودویی است که شباهت نزدیکی به سیستم باینری رایانه دارد.

از نگاه مدرن: میتوان آن را الگوریتمسازی سنتی نامید، که امروز در قالبهای جدید مثل هوش مصنوعی، شبکههای عصبی یا مدلهای احتمالاتی پیادهسازی میشود.

از دید فلسفی: رمل نشان میدهد بشر از گذشته به دنبال تبدیل "تصادف و ناشناخته" به "الگو و پیشبینی" بوده است؛ همان کاری که امروز آمار و یادگیری ماشین انجام میدهد.

---

۴. کاربرد در دنیای امروز

الهام الگوریتمی: بازخوانی قواعد رمل میتواند برای طراحی الگوریتمهای تولید الگوهای تصادفی یا ترکیب احتمالاتی الهامبخش باشد.

هنر و خلاقیت دیجیتال: اشکال رملی میتوانند در طراحی گرافیک ژنراتیو (generative art) یا NFT بهکار روند.

مدلسازی تاریخی محاسبات: مطالعه رمل و علوم مشابه میتواند پلی میان محاسبات سنتی و مدرن باشد و در فلسفه علم و تاریخ رایانش جایگاه داشته باشد.

تحلیل دادههای نمادین: میتوان رمل را به عنوان یک سیستم expert system (سیستم خبره) بازسازی کرد.

🔹 در یک جمله:

رمل را میتوان نسخه سنتی و نمادین از همان مفاهیم پایهای دانست که در علم کامپیوتر و الگوریتمهای مدرن وجود دارد؛ با این تفاوت که در گذشته در قالب رمز، اسطوره و پیشبینی بیان میشد و امروز در قالب ریاضیات، احتمال و برنامهنویسی

منابع و ارجاعها:

1. ابوعلی مسکویه، «علم الرمل و أسراره»، نسخه خطی، کتابخانه ملی ایران.

2. بل، اریک تمپل. «منطق ریاضی و مبانی کامپیوتر». ترجمه دکتر کاظم معتمدنژاد. تهران: نشر فاطمی، ۱۳۸۲.

3. فلوریدی، لوسیانو. «فلسفه اطلاعات»، ترجمه محمد راسخ، نشر نی، ۱۳۹۸.

4. بریت، برایان. “Divination and Computation: Comparing Ancient Symbolic Systems with Digital Logic.” Journal of Interdisciplinary Thought, 2020.

5. راوش، مهدی. «رمل و علوم غریبه در تمدن اسلامی»، مجله میراث اسلامی، شماره ۱۲، ۱۴۰۰.

6. نهجالبلاغه، حکمتها و کلمات قصار، ترجمه محمد دشتی، قم: مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۸۵.

نویسنده/مبدع: [اعظم مقدم] سال: 1404 / 2025