آیت الله میرزا خلیل کمرهای، فیلسوف، نویسنده و محقق الهی متولد دهکده فرنق شهرستان خمین بود و در سال ۱۲۷۷ هجری شمسی به جهان آمد. ایشان در سیر تحصیلی خود را با شروع در حوزههای علمیه اراک و قم آغاز کردند و از استادان بزرگی چون عبدالکریم حائری یزدی تحت آموزش قرار گرفتند. سپس به تدریس دروس مختلف اسلامی و فلسفی در قم و تهران پرداختند.
آثار برجسته حاج میرزا خلیل کمرهای شامل «افق وحی»، «شرح نهج البلاغه (آسمان و جهان)»، «قبله اسلام»، «هفت جلد کتاب عنصر شجاعت یا هفتاد و دو تن و یک تن» و «بیتالمقدس و تحول قبله» میشوند. ایشان به طور معتبر و با دقت به دوازده سؤال فلسفی واتیکان پاسخ داده و این پاسخها به صورت کتاب جداگانه منتشر شده است.
خلیل کمرهای، نمایندهٔ مرجعی از سوی سید حسین بروجردی، به قاهره سفر کرده و از شیخ محمود شلتوت، مفتی اعظم و رئیس دانشگاه الازهر مصر، به خاطر فتوای تاریخیاش در خصوص جواز پیروی از مذهب شیعه دوازدهامامی تشکر کرده است.
او به مدت بیش از سه دهه عهدهدار امامت جماعت مسجد فخرالدوله در تهران بوده و در مدت پنج سال به تدریس احادیث وحی در دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران مشغول بوده است.
درباره مجتبی کمره ای، پسر آیت الله میرزا خلیل کمرهای بیشتر بدانید...
فردی به نام خلیل، در سال ۱۲۷۷ شمسی در دهکده فرنق واقع در توابع شهرستان خمین، بخش کمره به دنیا آمد. پدر او، مشهدی ابوطالب کشاورز و مادرش بیبی خاتون جان خانهدار بودند. از سن شش سالگی، خلیل آموزش خواندن و نوشتن را از عموی خود فرا گرفت و سپس در مکتب خانه به تدریس ادامه داد. در دوران دوازده سالگی، او برای ادامه تحصیل به سوی جاپلق، خمین، و سپس خوانسار رفت و در حوزه علمی و ادبی علوم ادبی و مقدمات عربی را از ملامحمد خوانساری امینی و دیگر استادان فرا گرفت.
در سال ۱۲۹۶ شمسی، خلیل برای ادامه تحصیلات به مدرسه سپهدار در حوزه علمیه اراک (سلطان آباد) رفت و درسهای فقه و اصول، منطق و مقداری حکمت و فلسفه را از حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی و دیگر استادان یاد گرفت. او تا سال ۱۳۱۴ شمسی در حوزه علمیه قم به تحصیل و تعلیم ادامه داد و از اساتید برجسته این مرکز مانند حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، میرزا علی اکبر مدرس یزدی (حکیم)، میرزا محمد علی شاه آبادی، میر سید علی یثربی کاشانی، و میرزا جواد ملکی تبریزی تحت آموزش قرار گرفت.
پس از تکمیل تحصیلات، میرزا خلیل به تدریس در سطوح مختلف، تفسیر، فلسفه، و مطالب مربوط به علوم هیئت قدیم پرداخت. در دوران تدریس خود در قم، او به تبیین نظریات فلاسفه یونان باستان از جمله سقراط، افلاطون، و ارسطو، فلسفه الهی، و نیز مطالعات تطبیقی این نظریات با فلسفه ملا صدرا شیرازی - صدر المتالهین علاقه داشت.
در سال ۱۳۱۴ شمسی، به دنبال مخالفت حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی با کشف حجاب اجباری توسط رضا شاه، میرزا خلیل کمرهای که نسخهبرداری از تلگراف استادش به رضا شاه را در اختیار داشت، در اراک بازداشت شد و شبانه به تهران منتقل شد. او به طور مستقیم به بازداشتگاه شهربانی تهران تحویل داده شد. پس از ۳۱ روز بازداشت انفرادی و پس از اعلام تعهد به "عدم خروج از حوزه قضائی تهران (حتی به حضرت عبدالعظیم و شمیران)"، آزاد شد.
در سال ۱۳۲۴ شمسی، اشرف الملوک فخرالدوله (دختر مظفرالدین شاه قاجار) او را به عنوان امام جماعت مسجد فخرالدوله در دروازه شمیران تهران دعوت کرد، که این دعوت توسط میرزا خلیل قبول شد.
بیبیسی فارسی در خرداد ۱۳۹۵ ادعا کرد که میرزا خلیل در سال ۱۳۴۲ به عنوان واسطه در انتقال پیام میان روحالله خمینی و سفارت آمریکا عمل کرده است. این ادعا توسط منابع مختلف تکذیب شد و ترجمه بیبیسی فارسی نیز مورد انتقاد قرار گرفت.
مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی به این موضوع با واکنش شدیدی پاسخ داد. حمید انصاری، قائممقام این مؤسسه، ادعای بیبیسی را بدون وجاه قانونی و سندیت دانست و اظهار کرد که هر گونه ادعایی باید با اسناد مورد تأیید قرار گیرد. وی همچنین بیان کرد که این اقدام جهت کمرنگ کردن ارتباط مردم با دفاع از انقلاب بوده است.
در خصوص میرزا خلیل کمرهای، انصاری اظهار کرد که این ادعا نشان از تلاش برای مخدوش کردن تصویر انقلاب دارد و افرادی که در آن وقایع شرکت کردهاند نیز این ادعا را تکذیب کردهاند.
از سال ۱۳۲۴ تا ۱۳۵۸، فعالیتهای تدریس و تألیف کتب علمی، فلسفی و فقهی در منزل خود در تهران، میرزا خلیل را به صورت روزانه به ارائه مطالب آموزشی برای طلاب علوم دینی در سطوح مختلف مشغول نمود. همچنین، از سالهای ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۲، در دوره دکترا دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، احادیث وحی را تدریس نمود. شرکت زیادی از افراد نامبرده در دروس تفسیر قرآن او، از جمله سید محمود طالقانی، مهدی بازرگان، یدالله سحابی، علی اکبر غفاری و زین العابدین رهنما بودهاند.
تألیفات میرزا خلیل، از چهار محور دعوت اسلام یعنی مؤسس دعوت (پیامبر)، کتاب دعوت (قرآن)، خانه دعوت (کعبه) و رهبران دعوت (ائمه) متمرکز شدهاند. کتب مهم او شامل "افق وحی"، "شرح نهج البلاغه (آسمان و جهان)"، "قبله اسلام - کعبه یا مسجد الحرام"، "علی و الزهراء، سرچشمه آب حیات"، "عنصر شجاعت یا هفتاد دو تن و یک تن" (در هفت جلد)، "بیتالمقدس و تحول قبله" و "فتاوی صحابی کبیر سلمان فارسی" میشوند.
فعالیت برجسته میرزا خلیل در جهت اتحاد مسلمانان جهان، به اصطلاح خود "توحید کلمه برای کلمه توحید"، تا انتهای عمر ادامه یافت. او در سال ۱۳۳۱ شمسی، در کنفرانس بینالمللی شعوب المسلمین در کراچی شرکت کرده و به عنوان رئیس کنفرانس انتخاب شد. در این کنفرانس، میرزا خلیل در خصوص اتحاد اسلامی بین ملل و دول مسلمان سخنرانی نمود.
در سفر به بیتالمقدس به دعوت موتمر علمای اسلامی در کشور اردن، به همراه سید محمود طالقانی، میرزا خلیل نقش فعالی در ارتقای تبادل فرهنگی دینی ایفا کرد. او تاکید داشت که اتحاد و تقریب بین فقهای مختلف اسلامی اهمیت دارد و به عنوان نماینده ایران، پیشنهاد تألیف کتابی درباره مسائل فلسطین را به عنوان یک گام مثبت در این راستا ارائه داد.
در سفر به قاهره، میرزا خلیل با تأیید سید حسین بروجردی از فتوای تاریخی شیخ محمود شلتوت، مفتی اعظم و رئیس دانشگاه الازهر مصر، درباره جواز پیروی از مذهب شیعه جعفری را در اختیار ملک فیصل پادشاه عربستان قرار داد. این تلاش به منظور تقویت اتحاد مذاهب اسلامی انجام شد.
در سال ۱۳۴۳ شمسی، میرزا خلیل نامهای به ملک فیصل پادشاه عربستان سعودی ارسال کرد و از او خواست تا در راستای اتحاد مسلمانان جهان، تفاهم و تقریب بین فقهای مذاهب مختلف اسلامی را ارتقاء دهد. او همچنین کتابی را که در عربی نوشته بود به نام "ارض النبوه جسر عظیم" به ملک فیصل تقدیم کرد. این کتاب که تألیف آن به عنوان "سرگذشت فلسطین یا کارنامه سیاه استعمار" منتشر شد، از طریق ترجمه به فارسی، به عهده علی اکبر هاشمی رفسنجانی قرار گرفت.
در پاسخ به سوالات علمای کردستان ایران در سال ۱۳۴۳ شمسی، میرزا خلیل به بررسی دوران حیات و رهبری خلفای سهگانه راشدین پرداخت. او نتیجه گرفت که این خلفا از صحابه و یاران پیامبر اسلام بودهاند و پیامبر اسلام به آنان توهین نکردهاست. از این رو، اهانت به خلفای سهگانه راشدین را جایز ندانست.
در کنگره جهانی هزاره شیخ طوسی در مشهد، میرزا خلیل در نوروز سال ۱۳۵۶ شمسی شرکت نمود و درباره اتحاد مسلمانان جهان سخنرانی کرد. او در این سخنرانی تأکید کرد که هر شیعهای سنی و هر سنی شیعه است.
میرزا خلیل با اعتقاد به وظیفه اصلی روحانیت در پرداختن به امور معنوی، به عنوان یک فعال مذهبی تلقی میشد. اگرچه برخی از فعالیتهای او جنبه سیاسی و اجتماعی داشت، اما او را میتواند یک سیاستمدار یا فعال سیاسی نامید.
در تابستان سال ۱۳۳۰ شمسی، پس از تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت، میرزا خلیل در نامهای به محمد مصدق نخستوزیر آن دوره، حقالتالیف کتاب "قبله اسلام" را به ضمیمه «دعای تأیید و بدرقه همت خدمتگزاران این کشور و این آب و خاک» به «دولت معظم شیعه» ارائه داد.
در سال ۱۳۳۲ شمسی، در سفری به شهرهای رشت و بندر انزلی، میرزا خلیل با مشاهده فلس ماهیان خاویاری زیر میکروسکوپ، فتوای حلال بودن مصرف این نوع ماهیان را اعلام کرد.
در تابستان ۱۳۴۸ شمسی، میرزا خلیل نامهای تحت عنوان «فتح بیغرور» را به ریچارد نیکسون رئیسجمهور آمریکا نوشت و از او خواست تا به شکرانه فتح کره ماه، به گرسنگان و آوارگان جهان عموماً و به خصوص دو میلیون مسلمان آواره عرب در خاورمیانه که بیست سال است آواره هستند، اجازه دهد برگردند.
در سال ۱۳۵۳ شمسی، یک نامه از سوی اسقف اعظم واتیکان به امضای اسقف ابومخ دبیر امور غیرمسیحیان واتیکان به میرزا خلیل تسلیم شد. در این نامه، دوازده سؤال فلسفی از وی استعلام شد و پاسخها در کتابی تحت عنوان «افق قاب قوسین، سروش قدسی» منتشر شد.
در شروع انقلاب اسلامی، میرزا خلیل در راهپیمایی عظیم روز تاسوعا بهمنظور حمایت از اهداف انقلاب، به همراه سید محمود طالقانی شرکت کرد. در شهریور ۱۳۵۹ پس از آغاز جنگ توسط دولت صدام حسین، میرزا خلیل با نوشتن مقالهای با عنوان «این ننگ را عرب بکجا میبرد؟» از موضع ایران دفاع کرد.
میرزا خلیل پس از دو سال بیماری، در غروب روز پنجشنبه ۱۹ مهرماه ۱۳۶۳ در منزل مسکونی خود در تهران درگذشت و در قم در کنار آرامگاه فاطمه معصومه به خاک سپرده شد.
