در سالهای اخیر، مفهوم «روفگاردن» یا به عبارتی فضای سبز بام، به یکی از عناصر کلیدی طراحی شهری، معماری پایدار و فضای زندگی شهری مدرن تبدیل شده است. بهنظر میرسد که برای دانشجویان معماری، مهندسی عمران، طراحی شهری یا حتی علاقهمندان به فضای سبز شهری، آشنایی با این موضوع ضرورتی روزافزون یافته است. در این مقاله، این مفهوم را از دید تخصصی و علمی تعریف میکنیم، سپس جایگاه آن در شهرهای امروز و چرایی اهمیت آن را بررسی میکنیم. توضیح میدهیم که چرا من، «احمدرضا طوری» به عنوان متخصص در زمینه طراحی و اجرای روفگاردن، آن را یک فرصت طلایی برای فضای شهری می دانم
واژه «روفگاردن» در زبان فارسی ترکیبی است از «روف» (بام) و «گاردن» (باغ)، و معنای تحتاللفظی آن «باغ روی بام ساختمان» است. با این حال، در متون تخصصی باید توجه شود که تفاوتهای ظریفی میان عبارتهایی همچون “green roof”، “rooftop garden” و “roof garden” وجود دارد. برای مثال، بر اساس منبع موردی:
A green roof, or rooftop garden, is a vegetative layer grown on a rooftop. Green roofs provide shade, remove heat from the air, and reduce temperatures of the roof surface and surrounding air»
در تعریف سادهتر نیز آمده: «Rooftop gardens are cultivated green spaces on the topmost levels of industrial, commercial, and residential structures».
قرارگیری روی بام ساختمان، یعنی در سطحی بالاتر از زمین اصلی
طراحی و اجرای مدون برای نگهداری گیاهان، فضای سبز یا نشیمن
علاوه بر کارکرد تزئینی، غالباً با هدف ارتقای عملکرد محیطی (نظیر کاهش دما، افزایش عایق حرارتی، کاهش روانآب) یا کاربری انسانی (نشستن، دید، تفریح) اجرا میشود
چند دلیل اصلی وجود دارد که نشان میدهند چرا روفگاردن در معماری و شهرسازی امروز اهمیت یافتهاند:
با افزایش تراکم شهری، بام ساختمانها به یکی از اندک فضاهای قابل استفاده برای ایجاد فضای سبز تبدیل شدهاند. یعنی بهجای گسترش افقی فضای سبز، از فضای بامها استفاده میشود.
یکی از مهمترین کارکردها، کاهش اثر «جزیره گرمای شهری» (urban heat island) است. به عنوان نمونه، مطالعهای گزارش کرده که بامهای سبز میتوانند دمای سطح بام را تا حدود ۱۵٫۶ درجه سانتیگراد (۵۶°F) پایینتر از بام معمولی کنند و حتی تا حدود ۲۰°F (≈11 °C) دمای هوای اطراف را کاهش دهند.
روفگاردن میتواند به عنوان عایق حرارتی برای ساختمان عمل کند، و در نتیجه مصرف انرژی برای سرمایش و گرمایش را کاهش دهد
همچنین، بامهای سبز به بهبود کیفیت هوا، جذب ذرات معلق، و افزایش تنوع زیستی شهری کمک میکنند. (مطالعهای در هند عنوان کرده که تنوع گیاهی در روفگاردنها بالاتر از سایر فضاهای باغی شهری بوده است)
رای ساکنان ساختمان یا کاربران فضای شهری، داشتن فضایی سبز در بام میتواند کیفیت زندگی را ارتقا دهد: فضایی برای نشستن، تنفس، ارتباط با طبیعت، یا حتی کشاورزی شهری کوچک. همچنین، از منظر طراحی شهری میتواند چشمانداز شهری را سبزتر و دلپذیرتر کند.ت
در طراحیهای سالهای اخیر، فضای بیرون خانه یا ساختمان بهعنوان «اتاق پشتی» (outdoor room) دیده میشود، و بامها یکی از بسترهای این انتقال هستند. مطالعات جدید نیز نشان میدهند که باغهای قابل خوردن، گونههای مقاوم به خشکی، ادغام فضای درون و بیرون، و توجه به طراحی چندکارکردی (multifunctional) از جمله ترندهای سال ۲۰۲۵ هستند.
اگرچه «روفگاردن» به صورت کلی به فضای سبز بام اطلاق میشود، ولی در متون تخصصی دو دستهٔ اصلی قابل تفکیک هستند:
بام گسترده (Extensive Green Roof): بامی با عمق کم خاک (چند سانتیمتر)، گیاهان کمریشه ، بار مرده پایینتر، نگهداری کم و عمدتاً صرفاً برای کارکردهای محیطی.
در نوشتههای آینده، قصد دارم با شما به تفصیل به این دستهبندی، مراحل طراحی، جنبههای فنی (زهکشی، سازه، انتخاب گیاهان، سیستم آبیاری) و نمونههای ترند در سال ۲۰۲۵ بپردازم.
در مقالههای بعدی، همراه شما خواهم بود تا فازهای طراحی، انتخاب گیاهان، چالشهای سازهای، و ترندهای روز را با جزئیات بررسی کنیم
فضای شهری میدانم.
