در علم بیان، برای درک بهتر استعاره، ابتدا باید بدانیم که استعاره در واقع «تشبیهی است که فقط مشبّهٌبه آن ذکر شده است». حالا بر اساس جزئیاتِ همراه با این مشبّهٌبه، استعاره به دو نوع مصرّحه (آشکار) و مرشّحه (آرایهدار) تقسیم میشود که البته این دو تضادی با هم ندارند؛ یعنی یک استعاره میتواند هم مصرّحه باشد و هم مرشّحه.
در ادامه هر کدام را ساده بررسی میکنیم:
در استعاره مصرّحه، شاعر یا نویسنده «مشبّه» (آن چیزی که میخواهیم توصیف کنیم) را حذف میکند و فقط «مشبّهٌبه» (آن چیزی که به آن تشبیه کردیم) را میآورد. به عبارت دیگر، نام اصلیِ چیزِ مورد نظر را نمیگوید و مستقیماً نامِ چیزِ دیگر (که مشابهش است) را میآورد.
مثال: «به زیر پای تو گل ریختند.»
تحلیل: منظور از «گل»، «شادی و خیرمقدم» است. ما «شادی» (مشبّه) را حذف کردیم و مستقیماً از واژه «گل» (مشبّهٌبه) استفاده کردیم. چون واژه «شادی» در متن نیست و مستقیم به «گل» اشاره شده، به آن مصرّحه میگوییم.
استعاره مرشحه از کلمه «ترشیح» به معنای تقویت و آرایش کردن میآید. در این نوع استعاره، بعد از اینکه استعاره را به کار بردیم، صفات یا ویژگیهایی را اضافه میکنیم که مربوط به مشبّهٌبه (آن چیز دوم) است تا استعاره را قویتر کنیم و در ذهن مخاطب جاندارتر جلوه دهیم.
مثال: «خورشیدی در کلاس درس حاضر شد.»
تحلیل: خورشید در اینجا استعاره از «معلم یا دانشآموزِ درخشان» است (مصرّحه).
حالا اگر بگوییم: «آن خورشیدِ پرفروغ، با گرمای کلامش یخِ جهل را آب کرد.»
«پرفروغ»، «گرما» و «آب کردن یخ» همه صفاتی هستند که مربوط به «خورشید» (مشبّهٌبه) هستند.
چون این ویژگیها را برای تقویت و آرایش استعاره اضافه کردیم، به این استعاره مرشّحه میگوییم.
نوع استعاره تمرکز اصلی مصرّحه بر حذف مشبّه و جایگزینی مستقیم با مشبّهٌبه تمرکز دارد (صراحت در جایگزینی). مرشّحه بر آوردنِ صفات و ویژگیهای مشبّهٌبه برای پروبال دادن به استعاره تمرکز دارد (زیبایی و تأکید).
