تحریم ها علیه یک دانشجوی نسبتا معمولی!

چند روز پیش بود که برای ارسال تمرین­های دوره­ی آموزشیِ یکی از وب­سایت­های معتبر آموزش آنلاین، با پیغام OFAC Restriction مواجه شدم، از دوستان و اساتید شنیده بودم که تحریم­های ایالات متحده آمریکا در انتشار مقالات یا استفاده از نرم افزارها[1]گریبان­گیرشان شده، ولی هیچ وقت فکر نمی­کردم استفاده از دوره آموزشی که نه مرتبط با فناوری هسته­ای است و نه حتی مسائل نظامی و دفاعی، شامل تحریم­های ایالات متحده آمریکا علیه ایران شود. با مطالعاتی که جسته و گریخته از موضوع تحریم­های علمی داشتم، متوجه شدم موضوع پرسابقه­تر از آن است که فکر می­کردم و تحریم­های علمی آمریکا (و دنیای غرب) علیه ایران سال­هاست که سد راه دانشمندان ما شده است.

موضوع تحریم­های علمی علیه ایران حدودا از اوایل دهه 80 رسانه­ای شد. در تیرماه سال 1384 «موسسه هوانوردي و فضانوردي آمريكا[2]» چاپ مقالات پژوهشگران ايراني را تحريم كرد و دانشمندان ایرانی برای شرکت در کنفرانس­های علمی مرتبط با این نهاد به چالش برخوردند. مسئولان AIAA (كه از بزرگترين موسسات تخصصي هوانوردي و فضانوردي جهان است) علت اتخاذ اين ممنوعيت‌ها را حفاظت از امنيت ملي آمريكا عنوان كرده‌اند. این موضوع در همان سال­ها واکنش تعدادی از مجلات علمی معتبر دنیا را در­پی داشت و مجله ساینس در گزارش خود به مقاله دكتر مسعود دربندي، استاد مهندسي هوافضاي دانشگاه صنعتي شريف، به عنوان يكي از اولين قربانيان تحريم‌هاي جديدAIAA اشاره كرده كه ایشان پس از پذيرش مقاله‌اش يادداشتي از مدير اجرايي اين موسسه دريافت کرده­است كه بر اساس آنAIAA از چاپ مقاله ایشان صرف نظر كرده است.[3]این پایان ماجرا نبود و موج رسانه­ای پرسر و صداتر در تیرماه سال 1389 اتفاق افتاد. ماجرا از این قرار بود که سایت رسمی موسسه ای.تی.اس[4]اعلام کرد به دلیل تحریم­های آمریکا برگزاری آزمون تافل در ایران برای مدتی لغو خواهد شد. علاوه بر پوشش جدی این خبر توسط رسانه­های داخلی، رسانه­های خارج از کشور نیز به روایت پرآب و تاب این ماجرا پرداختند. دویچه­وله[5]از این مسئله به‌عنوان «زنگ خطر» یاد کرد و نوشت: «کارشناسان می‌گویند لغو برگزاری آزمون تافل در ایران زنگ خطری برای شروع تحریم‌های علمی ایران است».

گام بعدی جدی آمریکا در زمینه تحریم­های علمی در اردیبهشت سال 1392برداشته شد. در این تاریخ الیوت مارشال در مجله ساینس اینسایدر نوشت که از ژورنال­های علمی خواسته شده به تحریم­های آمریکا علیه ایران بپیوندند و مردادماه همان سال گروه انتشاراتی تیلور و فرانسیس[6]، که یکی از ناشران شناخته‌شده و مهم مجلات و کتب علمی است، از مجلات زیرمجموعه خود خواست ضمن رعایت مقررات تحریمی ایران که از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا وضع شده، از انتشار مقالات ایرانی خودداری کنند. این در حالی است که طبق قوانین کمیته بین المللی اخلاق در نشر[7]، هر نوع محدودیت نویسنده به منطقه جغرافیایی یا موضوع سیاسی مردود می­باشد و هیچ یک از مجلات منتشرکننده مقالات در سرتاسر جهان اجازه محدودیت برای چاپ و انتشار مقالات نویسندگان را ندارند و این محدودیت­ها برای نویسندگان ایرانی تنها به دلیل نفوذ بین المللی آمریکا در مجلات رخ می­دهد.

با وجود همه ­ی تحریم­های علمی علیه کشورمان، رشد علمی ما در سال­های اخیر بی­سابقه بوده­است و دانشجویان و اساتید در رقابت­های گوناگون علمی خوش درخشیده­اند. یکی از نمونه­های اخیر این توانمندی، موفقیت دانشجویان دانشکده مهندسی هوافضای دانشگاه صنعتی شریف در مسابقات بین المللی هوانوردی و فضانوردی آمریکا (AIAA) است که پس از یک سال تلاش با وجود مشکلات فراوان اعم از عدم اجازه برای استفاده از نرم افزارهای تخصصی­شان به دلیل تحریم­ها و عدم امکان حضور در آمریکا موفق به کسب مقام اول از سوی هیئت داوران کنفرانس بین المللی پیشرانش و انرژی آمریکا شدند.

ایران در میان شانزده کشور   برتر دنیا در حوزه تولیدات علمی به لحاظ استنادات مقالات ( منبع: SJR )
ایران در میان شانزده کشور برتر دنیا در حوزه تولیدات علمی به لحاظ استنادات مقالات ( منبع: SJR )


جدای از تاریخچه نسبتا مفصل تحریم­های علمی، سوالی که مطرح می­شود این است که چرا کشور آمریکا تا این اندازه در مورد علم­آموزی در کشورهای ­تحت تحریم خود نگران است و در مجامع مختلف علمی به وضع قوانین در تقابل با آن می­پردازد؟ بخشی از جواب این سوال را می­توان در مقاله­ای که نشریه نیچر در سال 2005 تحت‌عنوان «رژه بزرگ ایرانیان» منتشر کرد پیدا کرد «باید با تحریم در ابعاد مختلف جلوی رشد علمی ایران گرفته شود»، این جمله بخشی از مقاله مذکور است که توسط یکی از سردبیران این نشریه نوشته شده­است. این سردبیر با اشاره به پیشرفت­های علمی ایران ادامه می­دهد :

«تعالی علمی در ایران درحال بازسازی دوباره است و ایرانیان می‌دانند چه کسانی هستند و از سابقه تمدن و علمی‌شان به‌خوبی آگاه هستند. رهبر معنوی ایران [مقام معظم رهبری] به مردم کشورش فرمان داده است در همه ابعاد دانش کار کنند و مطالبات علمی داشته باشند که این مطالبات موجب پیشرفت علمی کشور ایران است و مدلش یک مدل درون‌زا است».

واقعیت این است که رشد علمی کشور ما نظام سلطه را نگران کرده­است. در واقع غرب و آمریکا به برکت علم توانستند بر کشورهای دنیا مسلط شوند و علم یکی از ابزارهای آنها بود. گفتمانی که رهبر انقلاب اسلامی در خصوص علم­ آموزی و اهمیت آن، در کشور ایجاد کردند در رشد علمی به وجود آمده اثرگذار بوده است، ایشان در یکی از دیدارهای خود عنوان می­کنند:

"روایتی است که فرمود: «العلم سلطان من وجده صال و من لم یجده صیل علیه» باید علم پیدا کنید. علم که پیدا کردید، پنجه‌ی قوی پیدا خواهید کرد. اگر علم نداشته باشید، کسانی که دارای پنجه‌ی قوی هستند، دست شما را می­پیچانند." [8]




  • [1] امکان دریافت فایل‌های نرم‌افزاری شرکت‌هایی مانند NVIDIA, AMD, Adobe, AVG, AVAST, Symantec, McAfee ,MATLAB برخی از خدمات گوگل، برخی از خدمات مایکروسافت، و Oracle از درگاه اصلی این شرکت‌ها توسط آی پی‌های ایران امکان‌پذیر نیست و علاوه بر بسته شدن این سایت‌ها توسط خود این شرکت‌ها در ایران، برخی از این شرکت‌های فناوری و تکنولوژی، سرور مادر خود را نیز به روی ایرانیان بسته‌اند.
  • [2] AIAA
  • [3] در حالی که به گفته دکتر دربندی مقاله مذکور در زمینه علوم پایه بوده است و ایشان هیچ همکاری با طرح­های دفاعی نداشته اند
  • [4] مرجع برگزار کننده آزمون تافل
  • [5] Deutsche Welle
  • [6] Taylor & Francis
  • [7] COPE
  • [8] بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در اجلاس جهانی اساتید دانشگاه‌های جهان اسلام و بیداری اسلامی (1391/09/21 )