نقش شیر و گاو در تخت‌جمشید: قدرت، نظم یا چرخه‌ی زمان؟

در تخت‌جمشید، یک نقش‌برجسته را چندین بار می‌بینیم: شیری که پهلوی گاوی را می‌درد.

این تصویر دست‌کم حدود ۲۸ بار در مجموعه‌ی پارسه تکرار شده است. چنین تکراری در معماری سلطنتی، تزئینی اتفاقی نیست. پژوهشگران آن را بخشی از «برنامه‌ی تصویری رسمی» هخامنشیان می‌دانند؛ زبانی سنگی برای بیان اقتدار.

(Margaret Cool Root, 1979)

اما معنای این نقش‌برجسته چیست؟

هیچ کتیبه‌ی هخامنشی توضیحی درباره‌ی این صحنه ارائه نمی‌دهد.

هیچ متن باستانی نگفته است که شیر نماد چیست یا گاو نماینده‌ی کدام نیرو است.

همین سکوت، میدان تفسیر را گشوده است.

⸻

۱. زبان قدرت

در سنت‌های هنری خاور نزدیک، صحنه‌ی «حیوان غالب بر حیوان دیگر» سابقه‌ای طولانی دارد. چنین ترکیبی در هنر آشوری و بابلی اغلب با مفهوم برتری و اقتدار پیوند داشته است.

(Black & Green, 1992)

مارگارت کول روت، که یکی از مهم‌ترین پژوهشگران هنر هخامنشی است، تأکید می‌کند که کل برنامه‌ی تصویری پرسپولیس بیانگر نظمی سامان‌یافته و کنترل‌شده است:

“The relief program at Persepolis is a carefully constructed visual statement of royal order.”

(Root, 1979, p. 311)

در این چارچوب، شیرِ مسلط بر گاو می‌تواند استعاره‌ای از نظمی باشد که بر نیروهای مهارنشده چیره می‌شود.

⸻

۲. چرخه‌ی کیهانی و زمان

برخی پژوهشگران به خوانشی نجومی اشاره کرده‌اند. در این تفسیر، شیر با صورت فلکی اسد (Leo) و گاو با ثور (Taurus) پیوند داده می‌شود و تقابل آن‌ها با اعتدال بهاری مرتبط دانسته می‌شود. این فرضیه در مدخل‌های پژوهشی، از جمله Encyclopaedia Iranica، ذکر شده است، هرچند به‌عنوان اجماع قطعی پذیرفته نشده است.

پیر بریان، تاریخ‌نگار برجسته‌ی هخامنشی، درباره‌ی این‌گونه تفسیرها با احتیاط سخن می‌گوید و یادآور می‌شود:

“The lion attacking the bull has generated many interpretations; none, however, can claim definitive proof.”

(Briant, 2002, p. 221)

یعنی ما با فرضیه روبه‌رو هستیم، نه با سندی قطعی.

⸻

۳. پیشینه در لیدی و خاور نزدیک

پیش از هخامنشیان، نقش شیر و گاو بر سکه‌های طلای لیدی در سده‌ی ششم پیش از میلاد دیده می‌شود، به‌ویژه در دوران کرزوس (Croesus).

(Boardman, 2000؛ Weidauer, 1975)

در سکه‌های لیدیایی، شیر به‌احتمال زیاد با قدرت سلطنتی مرتبط بوده است. با این حال، هیچ متن لیدیایی توضیح رسمی درباره‌ی معنای ترکیب شیر و گاو ارائه نمی‌دهد. بنابراین، درباره‌ی لیدی نیز با تفسیر روبه‌رو هستیم، نه با تعریفی رسمی.

⸻

آنچه می‌دانیم و آنچه نمی‌دانیم

تقریباً میان پژوهشگران توافق وجود دارد که:

• این نقش تزئینی ساده نیست.

• ریشه‌ای در سنت‌های پیشاهخامنشی دارد.

• در پرسپولیس به‌صورت آگاهانه و تکرارشونده به کار رفته است.

اما هنوز اختلاف نظر وجود دارد که آیا معنای آن اساساً سیاسی بوده است یا کیهانی.

⸻

صحنه‌ای که پایان ندارد

در این نقش، شیر پیروز است — اما نه با نابودی کامل گاو.

گاو همچنان ایستاده است.

صحنه در لحظه‌ای تعلیق‌یافته متوقف شده است.

شاید راز ماندگاری آن در همین تعادل تنش‌آلود باشد:

تصویری از جهانی که در آن قدرت، طبیعت و زمان در هم تنیده‌اند.

⸻

فهرست منابع:

Root, Margaret Cool. The King and Kingship in Achaemenid Art. Leiden: Brill, 1979.

Briant, Pierre. From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Winona Lake: Eisenbrauns, 2002.

Black, Jeremy & Green, Anthony. Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia. London: British Museum Press, 1992.

Boardman, John. The Diffusion of Classical Art in Antiquity. Princeton University Press, 2000.

Weidauer, Liselotte. Probleme der frühen Elektronprägung. Fribourg, 1975.

Encyclopaedia Iranica, “Persepolis” (online edition).