نویسنده :
فوآد شعبانی
(پژوهشگر و مولف مترجم علوم راهبردی)
بازارهای مالی بیش از آنکه به اخبار واکنش نشان دهند، به «اطمینان» واکنش نشان میدهند. جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل تنها یک بحران نظامی نبود؛ آزمونی برای سنجش میزان اعتماد سرمایهگذاران به آینده اقتصاد ایران نیز به شمار میرفت. نتیجه این آزمون را میتوان در جریان پول مشاهده کرد؛ جریانی که از زمان آغاز جنگ تاکنون، برآورد میشود حدود ۵۹ هزار میلیارد تومان (۵۹ همت) سرمایه حقیقی را از بازار سهام خارج کرده است.
این رقم برآوردی است که بر پایه دادههای منتشرشده توسط رسانههای اقتصادی، آمارهای روزانه خروج و ورود پول حقیقی و روندهای ثبتشده در بازار سرمایه به دست آمده است و نباید با آمار رسمی سازمان بورس اشتباه گرفته شود.
جنگ، نقطه آغاز تغییر رفتار سرمایهگذاران
نخستین شوک پس از آغاز جنگ، در توقف معاملات و سپس بازگشایی بورس نمایان شد. برخلاف پیشبینی بسیاری از تحلیلگران که انتظار تعطیلی طولانی بازار را داشتند، بورس فعالیت خود را از سر گرفت؛ اما بازگشت معاملات به معنای بازگشت اعتماد نبود.
بر اساس دادههای «بورسویو» که توسط صدای بورس منتشر شد، از ۲۳ خرداد تا ۳۱ تیر ۱۴۰۴ حدود ۲۷.۸ همت پول حقیقی از بورس تهران و ۷.۲ همت از فرابورس خارج شد؛ یعنی در مجموع ۳۵ همت سرمایه حقیقی بازار سرمایه را ترک کرد.
در همان گزارش، خروج ۶.۲ همت از صندوقهای درآمد ثابت و ورود تنها ۵.۴ همت به صندوقهای طلا نیز ثبت شد؛ موضوعی که نشان میداد بخش مهمی از سرمایهها حتی وارد سایر ابزارهای بازار سرمایه نیز نشدهاند و احتمالاً به صورت نقد یا سپرده بانکی نگهداری شدهاند.
موج دوم خروج سرمایه
پس از پایان جنگ نیز روند خروج سرمایه متوقف نشد.
در روزهای مختلف سال ۱۴۰۵ رسانههایی مانند دنیای اقتصاد، تجارتنیوز، اقتصادنیوز، تعادل و بورس۲۴ بارها از خروجهای چندهمتی پول حقیقی خبر دادند.
در برخی روزها خروج سرمایه به بیش از ۶ تا ۷ همت رسید، هرچند در فاصلههایی کوتاه ورود سرمایه نیز مشاهده شد؛ برای نمونه، در ۱۲ خرداد ورود حدود ۴.۱ همت پول حقیقی و در ۱۷ خرداد نیز ورود بیش از ۵.۴ همت ثبت شد.
اما روند غالب همچنان خروج نقدینگی بود. تنها در ۷ تیرماه حدود ۷.۲ همت پول حقیقی از بازار خارج شد و گزارشهای دیگر نیز از خروج بیش از ۶ همت در روزهای پرریسک حکایت داشتند.
برآیند این دادهها نشان میدهد که از پایان تابستان ۱۴۰۴ تا امروز، خالص جریان نقدینگی همچنان منفی باقی مانده است.
چرا برآورد ۵۹ همت؟
تا امروز هیچ نهاد رسمی مجموع خروج پول حقیقی از آغاز جنگ ۱۲ روزه را اعلام نکرده است.
از یک سو، گزارش مستند ۳۵ همتی صدای بورس وجود دارد و از سوی دیگر، گزارشهای روزانه رسانههای معتبر از خروجهای چندهمتی و البته ورودهای مقطعی سرمایه منتشر شده است.
بر اساس تجمیع این دادهها، میتوان برآورد کرد که خالص خروج پول حقیقی از آغاز جنگ تاکنون در محدوده ۵۵ تا ۶۵ همت قرار دارد. در این مقاله، رقم ۵۹ همت به عنوان برآورد میانی این بازه مورد استفاده قرار گرفته است؛ رقمی که با روند گزارشهای منتشرشده سازگار است، اما نباید به عنوان آمار رسمی تلقی شود.
مسئله فقط جنگ نیست
نسبت دادن تمام خروج سرمایه به جنگ، سادهسازی واقعیت است.
سه عامل همزمان بازار را تحت فشار قرار دادهاند:
- افزایش ریسک ژئوپلیتیک و نااطمینانی سیاسی؛
- سیاستهای انقباضی بانک مرکزی برای مهار تورم و محدود کردن رشد نقدینگی؛
- تورم بالا که انگیزه سرمایهگذاری در داراییهای نقدشونده و بازارهای موازی را افزایش داده است.
این سه عامل، محیطی ایجاد کردهاند که در آن سرمایهگذار بیش از آنکه به سودآوری شرکتها فکر کند، نگران حفظ اصل سرمایه خود است.
پیام مهمتر از عدد
شاید ۵۹ همت در مقیاس کل اقتصاد ایران عدد تعیینکنندهای نباشد، اما اهمیت واقعی آن در پیام نهفته در پس آن است.
پول حقیقی معمولاً نخستین متغیری است که کاهش اعتماد را نشان میدهد. سرمایهگذار خرد، پیش از آنکه اقتصاددانان درباره رکود یا رونق سخن بگویند، با فروش دارایی خود رأی میدهد.
به همین دلیل، تداوم خروج سرمایه را نمیتوان صرفاً یک نوسان معاملاتی دانست؛ بلکه باید آن را شاخصی از کاهش اعتماد به چشمانداز کوتاهمدت اقتصاد تلقی کرد.
بازار سرمایه ایران پس از جنگ ۱۲ روزه تنها با آثار یک درگیری نظامی مواجه نشد؛ بلکه با بحرانی عمیقتر به نام «فرسایش اعتماد» روبهرو شد.
برآورد خروج حدود ۵۹ همت پول حقیقی، هرچند رقم رسمی نیست، اما تصویری سازگار با روند دادههای منتشرشده توسط رسانههای اقتصادی ارائه میدهد. تا زمانی که نااطمینانیهای سیاسی، تورم بالا و سیاستهای انقباضی همزمان ادامه داشته باشند، بازگشت پایدار سرمایه به بورس دشوار خواهد بود.
در بازارهای مالی، سرمایه پیش از آنکه به دنبال بازده باشد، به دنبال امنیت میگردد؛ و به نظر میرسد امروز، مهمترین کالای کمیاب اقتصاد ایران، نه نقدینگی، بلکه اعتماد است.
