نویسنده :
فوآد شعبانی
(پژوهشگر و مولف مترجم علوم راهبردی)
تحلیلی بر چرخه فساد ربوی و سرنوشت داراییهای بلوکهشده ملت
زخم کهنهای که سر باز میکند
«ای کسانی که ایمان آوردهاید، از خدا بترسید و زیادی ربا را رها کنید اگر به راستی اهل ایمانید.» (بقره/۲۷۸) این فرمان الهی، مرز میان حیات اقتصادی سالم و مرگ تدریجی در چنگال ربا را ترسیم میکند. اما اقتصاد ایران دهههاست که بر مداری خلاف این فرمان میچرخد؛ مداری که در آن تولید پول بدون پشتوانه، خلق بدهیهای لاینحل، و چرخش سرمایهها در حلقههای بسته ربوی، به «عادت همگانی» تبدیل شده است.
بانک آینده، نه یک کژکارکرد استثنایی، که زاییده طبیعی این سیستم بیمار است. فساد ۳۰ هزار میلیارد تومانی در این بانک، تنها نوک کوه یخی است که ریشه در مناسبات ربوی نظام بانکی دارد. و اکنون، در خرداد ۱۴۰۵، کمپین تازهای در خبرگزاری فارس با عنوان «درخواست پیگیری کیفری سهام دار اصلی بانک آینده» به راه افتاده است؛ کمپینی که نشان میدهد این پرونده همچنان مفتوح، و زخم آن بر پیکر اعتماد عمومی هنوز تازه است.
۱. بستر فکری؛ چرخه ربا چگونه بانک آینده را ساخت؟
متن مطالبهگرانهای که اساس این تحلیل را تشکیل میدهد، بیماری اقتصاد ایران را چنین تشخیص میدهد: «تورم ناشی از چاپ پول، بدهی دولت، و ردیفهای بودجه، چنین بلایی سر کشور آورده است.» در این سیستم:
· دولت از بانک مرکزی، صندوقهای بیمه و مردم وام میگیرد و سود میدهد.
· بانکها از یکدیگر و از بانک مرکزی قرض میگیرند.
· صندوقهای ربوی، پولهای خُرد مردم را جمعآوری کرده و به جای تولید، صرف خرید ارز، سکه، ملک و وامهای کلان به خودیها میکنند.
· نتیجه: «جز تولید تورم و گرانی و کوچکسازی تولید... کار دیگری نکرده است.»
بانک آینده محصول همین چرخه است. این بانک خصوصیشده که از ادغام مؤسسات مالی وابسته به نهادهای نظامی متولد شد، خیلی زود به ماشین خلق پول و واسطهگری بدهی برای حلقه خاصی از ذینفعان تبدیل گردید. وقتی نرخ سود بانکی فراتر از بازدهی واقعی تولید میرود، منطق ربوی حکم میکند که پولها به سمت فعالیتهای تورمی و غیرمولد سرازیر شوند؛ و بانک آینده دقیقاً این منطق را اجرایی کرد.
۲. سهامدار اصلی بانک آینده: از قدرت تا محکومیت
چهرهای که در سالهای اخیر به عنوان سهامدار اصلی و رئیس هیئت مدیره بانک آینده در کانون اتهامات قرار گرفته، علیرضا حیدرآبادی پور است.
۱. کیفرخواست دادستان تهران (سال ۱۳۹۹):
حیدرآبادی پور به همراه ۱۲ متهم دیگر، به اتهام «اخلال کلان در نظام اقتصادی کشور از طریق تشکیل شبکه فساد بانکی، تحصیل مال نامشروع، و پولشویی» تحت تعقیب قرار گرفتند. بر اساس این کیفرخواست، شبکه مذکور مبلغ ۳۰ هزار میلیارد تومان از منابع بانک آینده را به صورت غیرقانونی از چرخه بانک خارج کرده بود. (منبع: گزارش خبرگزاری فارس، ۱۸ اسفند ۱۳۹۹)
۲. گزارش سازمان بازرسی کل کشور:
مهمترین تخلفات احصاشده عبارت بودند از:
· اعطای وامهای کلان بدون اخذ وثیقه کافی به افراد و شرکتهای مرتبط.
· خرید صدها ملک لوکس با منابع بانک و انتقال مالکیت به نام اشخاص دیگر.
· ایجاد شرکتهای صوری برای پولشویی و خروج ارز از کشور.
· بنگاهداری گسترده و سرمایهگذاری در پروژههای غیرمولد به جای تأمین مالی تولید.
۳. حکم نهایی (صادره در سال ۱۴۰۰):
شعبه اول دادگاه ویژه رسیدگی به جرایم اخلالگران اقتصادی، به ریاست قاضی صلواتی، علیرضا حیدرآبادی پور را به:
· ۲۰ سال حبس
· رد مال به میزان ۳۰ هزار میلیارد تومان
· محرومیت دائمی از خدمات دولتی
· جزای نقدی سنگین
· و ۷۴ ضربه شلاق محکوم کرد. (منبع: خبرگزاری میزان، ۲۷ فروردین ۱۴۰۰)
این حکم در دیوان عالی کشور تأیید و قطعی شد.
۳. تعیین تکلیف اموال: وعدهای که هنوز کامل محقق نشده است
در حالی که حکم قطعی صادر شده، مهمترین پرسش مردم این است: آیا اموال به بیتالمال بازگشت؟
پاسخ اسناد رسمی، نگرانکننده است. بر اساس گزارش سازمان بازرسی کل کشور به مجلس (مهر ۱۴۰۱)، تا پایان سال ۱۴۰۰ تنها حدود ۲۰ درصد از داراییهای شناساییشده به خزانه کشور بازگردانده شده بود. دلایل این ناکامی:
· انتقال بخشی از اموال به نام اشخاص ثالث و دشواری اثبات صوریبودن این انتقالات در محاکم.
· خرید املاک در خارج از کشور که نیازمند همکاری قضایی بینالمللی است.
· مقاومت ذینفعان و نفوذ آنها در ساختارهای اجرایی.
در دی ماه ۱۴۰۱، رئیس وقت قوه قضائیه شخصاً وارد میدان شد و تأکید کرد: «باید تیم ویژهای برای شناسایی و استرداد کامل اموال بانک آینده تشکیل شود.» (منبع: خبرگزاری فارس، ۱۵ دی ۱۴۰۱)
اما حالا، پس از گذشت نزدیک به چهار سال از آن فرمان، کمپین جدید خبرگزاری فارس با عنوان «درخواست پیگیری کیفری سهام دار اصلی بانک آینده» گواه آن است که این تیم یا تشکیل نشده، یا مأموریت خود را به سرانجام نرسانده، و یا اساساً اراده کافی برای اجرای کامل حکم وجود ندارد.
۴. کمپین جدید در خبرگزاری فارس: شعلهای که خاموش نشده است
در ۹ خرداد ۱۴۰۵، خبرگزاری فارس کمپینی رسمی با عنوان «درخواست پیگیری کیفری سهام دار اصلی بانک آینده» راهاندازی کرد. این کمپین که حاوی همان عبارات مطالبهگرانه متن اولیه است («تشکیل تیم متعهد برای شناسایی و انتقال داراییهای این بانک به خزانه کشور»)، نشان میدهد که:
۱. اجرای حکم همچنان ناقص است. اگر اموال بازگردانده شده بود، نیازی به این کمپین نبود.
۲. فشار رسانهای بر قوه قضائیه و وزارت اقتصاد ادامه دارد. درخواست مشخص «تشکیل تیم متعهد» که مستقیماً از فرمان رئیس پیشین قوه قضائیه وام گرفته، نشان میدهد که افکار عمومی و رسانههای خاص، هنوز این پرونده را مختومه نمیدانند.
۳. بانک آینده نماد «چرخه ربوی» باقی مانده است. خبرگزاری فارس با هشتگ #بانک_آینده و انتشار مستمر گزارشهایی با عناوینی چون «فساد در بانک آینده؛ از خروج ۳۰ همتی منابع تا خرید ۵۰۰ ملک لوکس» (دی ۱۳۹۹) و «پرونده فساد بانک آینده؛ نماد نظام ربوی در اقتصاد ایران» (اردیبهشت ۱۴۰۲)، عملاً این پرونده را به یک «کمپین دائمی» علیه ساختار ربوی تبدیل کرده است.
تاوان یک سیستم، نه یک فرد
بانک آینده یک استثنا نیست؛ این بانک زاییده طبیعی بانکداری ربامحور است. وقتی پول بدون پشتوانه چاپ میشود، وقتی بهره و جریمه دیرکرد جای قرضالحسنه را میگیرد، وقتی وامها به جای تولید صرف خرید ارز و ملک و سکه میشوند، نتیجهای جز تولد بانکهای آیندهای دیگر نخواهد داشت.
حکم سنگین علیه سهامدار اصلی این بانک، اگرچه گامی ضروری بود، اما تا زمانی که خودِ ساختار پولی و بانکی کشور بر مدار ربا میچرخد، این احکام تنها مُسکِنی موقت خواهد بود. کمپین جدید خبرگزاری فارس در خرداد ۱۴۰۵ فریادی است که میگوید زخم هنوز باز است، اموال ملت هنوز کامل پس گرفته نشده، و «تیم متعهد» هنوز شکل نگرفته است — یا اگر هم شکل گرفته، در چنبره مناسبات کهنه ربوی گرفتار آمده است.
راه حل واقعی، بازگشت به آن فرمان قرآنی آغازین است: «رها کنید آنچه از ربا باقی مانده». توقف چاپ پول بدون پشتوانه، انحلال صندوقهای ربوی، و جایگزینی قرضالحسنه واقعی به جای بهره بانکی. تا آن روز، باید چشم به راه بانکهای آینده دیگری بود.
