در برق صنعتی و ساختمانی، تجهیزی که ولتاژ شبکه را بهصورت مداوم اندازهگیری میکند و در صورت افزایش یا کاهش ولتاژ از محدوده مجاز، فرمان قطع مدار را صادر مینماید، از نظر فنی «رله پایش ولتاژ» نام دارد. این رله بهعنوان بخشی از سامانه کنترلی و حفاظتی، وظیفه نظارت دائمی بر وضعیت ولتاژ شبکه برق را بر عهده دارد و در شرایط غیر عادی، تصمیم لازم برای قطع مصرفکننده را اتخاذ میکند.
رله پایش ولتاژ بهخودیخود نوسانات یا اضافهولتاژ را جذب یا مهار نمیکند، بلکه با نظارت پیوسته ولتاژ و مقایسه آن با مقادیر تنظیمشده، فرمان قطع را به تجهیزات اجرایی مانند رله قدرت، کنتاکتور یا کلیدها ارسال میکند. در نتیجه، با جدا شدن مصرفکننده از شبکهای که شرایط ولتاژی آن از حالت استاندارد خارج شده است، از بروز آسیب به تجهیزات و وسایل الکتریکی جلوگیری میشود.
اصطلاح «محافظ ولتاژ» اگرچه در زبان فارسی و بازار برق ایران بهطور گسترده رواج یافته است، اما از دیدگاه فنی بیان دقیقی از عملکرد این تجهیز ارائه نمیدهد. واژه «محافظ» معمولاً به تجهیزاتی اطلاق میشود که مستقیماً انرژی اضافی یا نوسانات ولتاژ را جذب، محدود یا تخلیه میکنند؛ تجهیزاتی مانند سرجارسترها (SPD) یا وریستورها که نقش حفاظت فیزیکی مستقیم دارند. در حالیکه رله پایش ولتاژ فاقد چنین عملکردی است و صرفاً نقش نظارت و صدور فرمان کنترلی را ایفا میکند.
بر همین اساس، در متون فنی، نقشههای برق و کاتالوگهای صنعتی، استفاده از اصطلاح «رله پایش ولتاژ (Voltage Monitoring Relay)» بهعنوان نام صحیح و مهندسی این تجهیز توصیه میشود. بهکارگیری این اصطلاح، ضمن افزایش دقت فنی، از برداشتهای نادرست در طراحی، اجرا و آموزش سامانههای الکتریکی جلوگیری میکند.
