بسم الله الرحمن الرحیم
یکی از مسائل مهم در حقوق مدنی، مسأله تابعیت شهروندان یک کشور است. به طور کلی به دو روش تابعیت در کشورها صورت میگیرد؛ روش خاک و روش خون. در این نوشتار به توضیح این دو و مزیت هر کدام بر دیگری توضیحاتی داده میشود.
استاد محمد جعفر جعفری لنگرودی، در کتاب ترمینولوژی حقوق تابعیت را اینگونه توضیح میدهند:
رابطه ای است سیاسی که فردی یا چیزی را به دولتی مرتبط میسازد، به طوری که حقوق و تکالیف اصلی وی از همین رابطه ناشی میشود.
ترمینولوژی حقوق، محمد جعفر جعفری لنگرودی، ص ۱۳۵، واژه ۱۰۹۹
بر همین اساس دو اصل در اعطای تابعیت به افراد وجود دارد:
بر اساس این سیستم، شخص در خاک هر سرزمین و کشوری که به دنیا بیاید، تابعیت این کشور را بدون توجه به ملیت والدینش به دست میآورد.
سیستم خاک
بمعنی تابعیت ارضی است . طریقه ای که تابعیت اشخاص از روی محل تولدشان معین میشود.
ترمینولوژی حقوق، محمد جعفر جعفری لنگرودی، ص ۳۷۲، واژه ۲۹۸۶
اما در این سیستم برخلاف سیستم خاک، تابعیت شخص براساس تابعیت والدین، یا یکی از آنها مشخص میشود.
سیستم خون
طریقی است که تابعیت ابوین [والدین] به محض تولد طفل به او تحمیل میشود. مثلا دو نفر چینی که تابع ایران باشند در سیستم خون تابعیت ایران به فرزند آنها تحمیل میشود.
ترمینولوژی حقوق، محمد جعفر جعفری لنگرودی، ص ۳۷۲، واژه ۲۹۸۷
در این تصویر کشورهایی که براساس سیستم خون و سیستم خاک هستند، مشخص شدهاند:
همانطور که در تصویر مشخص شده است، کشور ما ایران براساس سیستم خون، جلو میرود و به طور کلی فقط کسانی را به عنوان تبعه خود میداند که والدین آنها( یا حداقل یکی از آنها) تابعیت ایران را داشته باشد.
ماده ۹۷۶ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران در این باره مینویسد:
ماده ۹۷۶ - اشخاص ذيل تبعه ايران محسوب ميشوند:
۱- كليه ساكنين ايران باستثناي اشخاصي كه تبعيت خارجي آنها مسلّم باشد، تبعيت خارجي كساني مسلّم است كه مدارك تابعيت آنها مورد اعتراض دولت ايران نباشد.
۲- كساني كه پدر آن ها ايراني است اعم از اينكه در ايران يا در خارجه متولد شده باشند.
۳- كساني كه در ايران متولد شده و پدر و مادر آنان غيرمعلوم باشد.
۴- كساني كه در ايران از پدر و مادر خارجي كه يكي از آنها در ايران متولد شده بوجود آمده اند.
۵- كساني كه در ايران از پدري كه تبعه خارجه است بوجود آمده و بلافاصله پس از رسيدن بسن هيجده سال تمام لااقل ۱سال ديگر در ايران اقامت كرده باشند والّا قبول شدن آنها بتابعيت ايران بر طبق مقرراتي خواهد بود كه مطابق قانون براي تحصيل تابعيت ايران مقرر است.
۶- هر زن تبعه خارجي كه شوهر ايراني اختيار كند.
۷- هر تبعه خارجي كه تابعيت ايران را تحصيل كرده باشد.
