اصطلاح «دروغ گوبلزی» یا همان «دروغ بزرگ» (Big Lie) به یک تکنیک جنگ روانی و تبلیغاتی اشاره دارد که در آن یک دروغِ چنان عظیم، عجیب و بیشرمانه مطرح میشود که مردم با خود فکر میکنند «هیچکس جرات نمیکند چنین دروغی بگوید، پس حتماً حقیقتی در آن هست.»
این اصطلاح به نام یوزف گوبلز (Joseph Goebbels)، وزیر تبلیغات آلمان نازی، گره خورده است؛ هرچند ریشه کانسپت آن کمی قدیمیتر است.
پشتوانه این روش یک تحلیل روانشناختی از تودههای مردم است. بر اساس این دیدگاه:
مردم در زندگی روزمره خود معمولاً دروغهای کوچک میگویند (مثلاً برای فرار از یک موقعیت سخت یا تعارف).
چون خودشان فقط با دروغهای کوچک آشنا هستند، آمادگی ذهنی برای مواجهه با یک دروغ در ابعاد بزرگ و ملی را ندارند.
وقتی یک ادعای بزرگ مخرب با تکرار مداوم و با اعتمادبهنفس کامل از سوی رسانهها مطرح میشود، ساختار منطقی ذهن مردم به جای رد کردن دروغ، دچار تردید میشود.
برخلاف باور عموم، ابداعکننده عبارت «دروغ بزرگ» خودِ گوبلز نبود، بلکه آدولف هیتلر بود.
هیتلر برای اولین بار این اصطلاح را در کتاب خود، نبرد من (Mein Kampf)، به کار برد. جالب اینجاست که او در کتابش، یهودیان و سیاستمداران مارکسیست را متهم کرد که از تکنیک «دروغ بزرگ» استفاده میکنند تا شکست آلمان در جنگ جهانی اول را به گردن ژنرالهای ارتش بیندازند. او نوشت:
«تودههای مردم در اعماق قلب خود، بیشتر از یک دروغ کوچک، تحت تاثیر یک دروغ بزرگ قرار میگیرند... از آنجا که آنها خودشان در مسائل کوچک دروغ میگویند، احتمالاً شرم دارند که دروغهای بسیار بزرگ بگویند [و فکر میکنند دیگران هم چنین جراتی ندارند].»
یوزف گوبلز به عنوان مدیر ماشین تبلیغاتی نازیها، این ایده نظری هیتلر را به یک **سیستم اجرایی دقیق** تبدیل کرد. او تمام رسانهها (رادیو، روزنامهها و سینما) را تصاحب کرد تا یک پیام واحد را آنقدر تکرار کنند که به خورد جامعه برود.
بزرگترین دروغ گوبلزی تاریخ، مقصر جلوه دادن یهودیان در تمام بدبختیهای اقتصادی و اجتماعی آلمان و همچنین متهم کردن کمونیستها به آتشسوزی ساختمان پارلمان آلمان (*رایشستاگ*) بود. این دروغها بستر لازم را برای هولوکاست و آغاز جنگ جهانی دوم فراهم کرد.
گوبلز در مقالهای در سال ۱۹۴۱ با عنوان ((از کارخانه دروغسازی وینستون چرچیل))، به صراحت درباره انگلیسیها نوشت:
«بریتانیاییها از این اصل پیروی میکنند که وقتی دروغ میگویی، باید دروغ بزرگی بگوئی و به آن پایبند بمانی. آنها دروغ خود را ادامه میدهند، حتی به قیمت اینکه احمقانه به نظر برسند.»
(اینجا هم او سیستم رقیب را متهم میکرد، اما در عمل خودش استاد اجرای این فرمول بود.)
ماشین تبلیغات نازیها برای جا انداختن دروغهای بزرگ، از چند قاعده ساده اما به شدت موثر استفاده میکرد:
۱. سادگی پیام: ایدهها باید کاملاً ساده و بدون پیچیدگی میبودند تا عوامفهم شوند.
۲. تکرار مداوم: یک ادعا باید هزاران بار در فرمهای مختلف (شعار، پوستر، سخنرانی، رادیو) تکرار میشد. (جمله مشهوری به گوبلز منتسب است که میگوید: «اگر یک دروغ را به اندازه کافی تکرار کنید، مردم آن را باور خواهند کرد.»)
۳. تمرکز روی یک دشمن واحد: مقصر تمام مشکلات باید یک چیز یا یک گروه مشخص معرفی میشد تا ذهن مردم دچار پراکندگی نشود.
۴. مخاطب قرار دادن احساسات به جای منطق: تحریک ترس، خشم، غرور یا حس انتقام، بسیار کارآمدتر از ارائه آمار و ارقام منطقی است.
امروزه در علوم سیاسی و روانشناسی رسانه، هرگاه یک سیستم رسانهای یا جریان سیاسی برای پیشبرد اهداف خود دست به تحریف شدید و سیستماتیک واقعیت بزند و با تکرار مکرر ادعاهای کاذب سعی در تغییر افکار عمومی داشته باشد، از اصطلاح «تبلیغات گوبلزی» یا «دروغ بزرگ» استفاده میشود.
