---
بررسی تجارت آب مجازی در ایران و بحران منابع آب
این مقاله به بررسی مفهوم آب مجازی و نقش آن در مدیریت منابع آب ایران با تأکید بر بحران کنونی میپردازد. با استناد به دادههای پژوهشی، نشان داده میشود که صادرات محصولات کشاورزی پرآببری مانند میوهها و صیفیجات، منجر به خروج حجم عظیمی از آبهای زیرزمینی کشور میشود که با ارزش اقتصادی ناچیزی همراه است. درحالی که ایران با دارا بودن حدود یک میلیون حلقه چاه (که نیمی از آنها غیرمجاز هستند)، در وضعیت بحرانی از لحاظ آبهای زیرزمینی قرار دارد، تداوم این روند تجاری، امنیت آتی آب و غذا را به مخاطره میاندازد. این پژوهش با ارائه یک چارچوب تحلیلی اقتصادی مبتنی بر «هزینه فرصت» و «بهرهوری اقتصادی آب»، به واکاوی وضعیت موجود و ارائه راهکارهای سیاستی می پردازد
کلمات کلیدی: آب مجازی، بحران آب، ایران، صادرات کشاورزی، آبهای زیرزمینی، بهرهوری اقتصادی.
۱. مقدمه
۱.۱. بیان مسئله
کمآبی و بحران مدیریت منابع آب، یکی از بزرگترین چالشهای فراروی ایران در قرن حاضر است. آمارهای تکاندهندهای وجود دارد که عمق این فاجعه را نشان میدهد: در حالی که کل کشورهای خاورمیانه حدود ۴۰۰ هزار چاه آب دارند، ایران به تنهایی میزبان حدود یک میلیون حلقه چاه است که بر اساس برآوردها، حدود ۵۰۰ هزار حلقه از آنها غیرمجاز هستند [بر اساس دادههای کاربر]. این بهرهبرداری بیرویه، سفرههای آب زیرزمینی را به طور فاجعهباری تخلیه کرده است. در کنار این مسئله، الگوی صادرات کشاورزی ایران به گونهای است که به طور پنهان در حال صدور آخرین ذخایر آبی کشور است. همانطور که اشاره شد، به ازای کسب هر ۱ دلار ارز از صادرات میوه، حدود ۵۸۰۰ لیتر از آبهای زیرزمینی ایران از دست میرود این پارادوکس، یعنی صدور سرمایه حیاتی آب در ازای ارزش اقتصادی ناچیز، هسته اصلی مسئله این مقاله را تشکیل میدهد.
۱.۲. مفهوم آب مجازی
مفهوم «آب مجازی» توسط جان آنتونی آلان در دهه ۱۹۹۰ مطرح شد. آب مجازی به میزانی از آبی اطلاق میشود که در طول فرآیند تولید یک کالا یا خدمات مصرف میشود تا در نهایت آن محصول به دست مصرفکننده برسد . بر این اساس، کشورهایی که با کمبود آب مواجه هستند، میتوانند با واردات محصولات پرآببر (مانند غلات و برخی محصولات باغی)، در واقع در مصرف آب داخلی خود صرفهجویی کرده و فشار بر منابع آب خود را کاهش دهند. در نقطه مقابل، صادرات این محصولات به منزله صدور آب داخلی به سایر کشورهاست. تجارت آب مجازی میتواند به عنوان یک ابزار استراتژیک برای مدیریت منابع آب در سطح بینالمللی عمل کند.
۲. مروری بر ادبیات موضوع
اگرچه مفهوم آب مجازی حدود سه دهه پیش ابداع شد و به عنوان روشی مؤثر برای توازنبخشی به توزیع آب و سازگاری با کمآبی از آن یاد میشود، اما مسیر توسعه ادبیات آن عمدتاً مستقل از دانش اقتصاد طی شده است . در سالهای اخیر، در ایران انتقادهای زیادی مبتنی بر این مفهوم به صادرات برخی محصولات کشاورزی وارد شده است. با این حال، یک شکاف مهم در این بحثها، عدم توجه کافی به جنبههای اقتصادی و مفهوم «هزینه فرصت» آب است. این مطالعه با الهام از پژوهش زارعی و جعفری (۱۳۹۴) که با ارائه یک الگوی ساده اقتصادی و استفاده از نظریه هزینه فرصت، به واکاوی وضعیت صادرات و واردات محصولات اصلی کشاورزی ایران پرداختند، سعی دارد این نگاه اقتصادی را بسط دهد .
۳. تحلیل وضعیت ایران: صدور آب در ازای ارزش ناچیز
۳.۱. بحران آبهای زیرزمینی و چاههای غیرمجاز
وجود یک میلیون چاه در ایران که نیمی از آنها غیرمجاز هستند، نشاندهنده یک مدیریت ناکارآمد و فاقد چشم انداز بلندمدت در بخش آب است. این چاهها که عمدتاً برای تأمین آب بخش کشاورزی حفر شدهاند، باعث افت شدید سطح آبهای زیرزمینی، نشست زمین و خشک شدن قناتها و چشمهها شدهاند. در چنین شرایط بحرانی، هر تصمیمی برای تخصیص آب باید با حساسیت و دقت بسیار بالا صورت گیرد.
۳.۲.ارزش گذاری اقتصادی آب مجازی در صادرات
مطالعه انجامشده توسط زارعی و جعفری بر روی محصولات اصلی کشاورزی ایران در یک دوره پنجساله، نتایج روشنکنندهای دارد. بر اساس این تحقیق:
· صادرات میوههایی مانند کیوی، مرکبات، انگور و نیز برخی از محصولات سبزی و صیفی مانند هندوانه، خیار و گوجهفرنگی، ارزش آب مجازی بالایی ایجاد میکنند . این بدان معناست که این محصولات برای تولید به حجم بسیار زیادی آب نیاز دارند.
· جالب اینجاست که حتی صادرات این محصولات اولویتی بالاتر از صادرات پسته دارند که خود از محصولات پرآببر شناخته میشود.
با این حال، این پژوهش به یک نتیجه هشداردهنده کلیدی میرسد: با توجه به وضعیت کنونی و بحرانی منابع آب کشور، ارزش آب مجازی ایجادشده در قبال ارزش واقعی آب، ناچیز به نظر میرسد . این یافته، کاملاً با گزاره کاربر مبنی بر از دست رفتن ۵۸۰۰ لیتر آب به ازای هر ۱ دلار ارزآوری همسو است و آن را از پشتوانه پژوهشی معتبر برخوردار میسازد. به عبارت دیگر، کشور در ازای صادر کردن حجم عظیمی از یک سرمایه تجدیدناپذیر و حیاتی (آب)، ارزش مالی اندکی دریافت میکند که با هزینه فرصت ازدسترفته آن برابری نمیکند.
۴. بحث و نتیجهگیری
وضعیت کنونی تجارت آب مجازی در ایران، یک «باخت-باخت» استراتژیک را تداعی میکند. از یک سو، منابع آب زیرزمینی که میلیونها سال برای تشکیل آنها زمان صرف شده، با سرعتی سرسامآور در حال تخلیه هستند. از سوی دیگر، الگوی صادراتی کنونی نه تنها نتوانسته است ارزش اقتصادی متناسبی را از این موهبت طبیعی برای کشور خلق کند، بلکه با توزیع نامتوازن منابع، امنیت آتی آب و غذا را به مخاطره انداخته است. تداوم این روند به معنای واگذاری ارزانقیمت میراث نسلهای آینده ایران است.
۴.۱. جمعبندی نهایی
این مقاله نشان داد که مفهوم آب مجازی زمانی میتواند به یک ابزار کارآمد برای مدیریت بحران آب تبدیل شود که در چارچوب یک تحلیل اقتصادیِ مبتنی بر «هزینه فرصت» و «بهرهوری اقتصادی آب» قرار گیرد . دادههای پژوهشی مؤید آن است که صادرات بسیاری از محصولات کشاورزی پرآببر ایران، با وجود ایجاد ارزش آب مجازی بالا، در عمل به دلیل ناچیز بودن این ارزش در مقایسه با بهای واقعی آب در شرایط بحرانی، توجیهپذیر نیست. همچنین، بحران مدیریت در بخش آب که نمونه عینی آن وجود نیم میلیون چاه غیرمجاز است، بر دامنه این فاجعه میافزاید.
۵. پیشنهادهای سیاستی
با توجه به تحلیل ارائهشده، پیشنهادهای زیر برای سیاستگذاری در این حوزه ارائه میشود:
۱. بازنگری اساسی در الگوی کشت و صادرات: ضروری است دولت با اولویتبندی محصولات کشاورزی بر اساس شاخصهایی مانند «ارزش آب مجازی» و «بهرهوری اقتصادی آب»، سیاستهای تشویقی و تنبیهی خود را به سمت کشت و صادرات محصولاتی با نیاز آبی کم و ارزش اقتصادی بالا سوق دهد.
۲.تغییر تمرکز از خودکفایی به امنیت غذایی: سیاست خودکفایی در تولید تمام محصولات کشاورزی بدون توجه به محدودیت آب، باید بازتعریف شود. تأمین «امنیت غذایی» از طریق ترکیبی از تولید داخلی محصولات استراتژیک و کمآببر و واردات هوشمندانه محصولات بسیار پرآببر، راهکار عاقلانهتری است.
۳.ساماندهی چاههای آب و تقویت حکمرانی آب: قانونمند کردن و مسلح کردن دولت به ابزارهای نظارتی قویتر برای پلمپ چاههای غیرمجاز و کنترل برداشت از چاههای مجاز، یک اقدام فوری و غیرقابل اجتناب است.
۴.افزایش بهرهوری و راندمان آبیاری: سرمایهگذاری گسترده در مدرنیزاسیون سیستمهای آبیاری و توسعه روشهای نوین، میتواند میزان آب مورد نیاز برای تولید هر واحد محصول را به طور چشمگیری کاهش دهد.
۵.آگاهیبخشی به ذینفعان: اطلاعرسانی گسترده به کشاورزان، صادرکنندگان و سیاستگذاران درباره مفهوم آب مجازی و پیامدهای اقتصادی و زیستمحیطی صدور آن، میتواند بسترساز تغییر نگرش و رفتار شود.
