عقاب سرسفید (Haliaeetus leucocephalus) یکی از شناختهشدهترین پرندگان شکاری آمریکای شمالی است؛ گونهای بزرگجثه که حضورش در آسمان و در حاشیهی آبها، نشانهای از پایداری اکوسیستمهای طبیعی محسوب میشود. این پرنده نهتنها بهدلیل ظاهر شاخص خود شناخته شده، بلکه بهواسطهی رفتارهای زیستی، تواناییهای حسی و نقش اکولوژیکش، جایگاهی ویژه در مطالعات محیطزیست دارد.
عقاب سرسفید چه گونهای است؟
عقاب سرسفید عضو خانوادهی عقابماهیان (Accipitridae) است. برخلاف برداشت رایج، واژهی «سرسفید» به معنای طاسی نیست؛ بلکه به رنگ سفید پرهای سر و دم در افراد بالغ اشاره دارد. نوجوانان این گونه تا چند سال نخست زندگی، رنگبندی قهوهای تیره و یکنواختتری دارند و بهتدریج به الگوی نهایی میرسند.
طول بدن این پرنده معمولاً بین ۷۰ تا ۹۰ سانتیمتر و فاصلهی دو سر بالها در حالت گشوده گاهی بیش از ۲ متر است. مادهها بهطور میانگین بزرگتر و سنگینتر از نرها هستند؛ الگویی رایج در پرندگان شکاری.
زیستگاه و پراکندگی جغرافیایی
عقاب سرسفید ارتباطی مستقیم با زیستگاههای آبی دارد. رودخانهها، دریاچهها، تالابها و سواحل دریا، محیطهای اصلی زندگی این گونه هستند. وجود منابع غذایی پایدار و نقاط امن برای آشیانهسازی، شرط اصلی حضور آن در یک منطقه است.
پراکندگی جغرافیایی عقاب سرسفید بیشتر آمریکای شمالی را در بر میگیرد؛ از آلاسکا و کانادا تا بخشهایی از شمال مکزیک. جمعیتهای متراکمتر معمولاً در مناطقی دیده میشوند که کمترین فشار انسانی و بیشترین منابع طبیعی را دارند.
شیوه شکار و تغذیه
ماهی، بخش اصلی رژیم غذایی عقاب سرسفید را تشکیل میدهد. این پرنده اغلب با پرواز کمارتفاع بر فراز آب، طعمه را شناسایی کرده و با چنگالهای نیرومند خود آن را از سطح آب میرباید. با این حال، رژیم غذایی او محدود به ماهی نیست و شامل پرندگان کوچک، پستانداران کوچک و حتی لاشهها نیز میشود.
عقاب سرسفید پرندهای فرصتطلب است. ربودن شکار از پرندگان دیگر یا تغذیه از لاشهها، بخشی از راهبرد بقا در شرایط مختلف بهشمار میآید.
قلمرو، جفتگیری و تولیدمثل
این گونه معمولاً تکهمسر است و جفتها ممکن است سالهای طولانی با یکدیگر باقی بمانند. آشیانههای عقاب سرسفید از بزرگترین آشیانهها در میان پرندگان ساخته میشوند و گاهی وزن آنها به چند صد کیلوگرم میرسد.
تخمگذاری اغلب در اواخر زمستان یا اوایل بهار انجام میشود. هر جفت معمولاً یک تا سه تخم میگذارد و هر دو والد در مراقبت از جوجهها نقش دارند. با این حال، در بسیاری از موارد تنها یک جوجه به بلوغ میرسد؛ نتیجهی رقابت طبیعی و محدودیت منابع.
بحران جمعیتی و بازگشت تدریجی
در میانهی قرن بیستم، استفاده گسترده از آفتکش DDT تأثیر مخربی بر عقاب سرسفید گذاشت. این ماده باعث نازک شدن پوستهی تخمها و کاهش شدید موفقیت تولیدمثل شد. در نتیجه، جمعیت این گونه بهشدت کاهش یافت و در آستانهی انقراض قرار گرفت.
ممنوعیت DDT، حفاظت قانونی و اجرای برنامههای احیای زیستگاه، بهتدریج شرایط را تغییر داد. امروزه عقاب سرسفید دیگر در فهرست گونههای در معرض خطر قرار ندارد و نمونهای موفق از حفاظت علمی بهشمار میآید.
عقاب سرسفید و جایگاه آن در فرهنگ انسانی
عقاب سرسفید بهعنوان پرندهی ملی ایالات متحده انتخاب شده است؛ انتخابی که بیش از هر چیز به گسترهی پراکندگی، توان فیزیکی و حضور شاخص آن در طبیعت بازمیگردد. با این حال، ارزش واقعی این پرنده فراتر از نمادپردازی است و در نقش زیستمحیطی و جایگاه آن در اکوسیستم معنا پیدا میکند.
