"هوشمندسازی سیستم حکومتی ایران چه تأثیری بر ارتقای عملکرد دستگاههای اجرایی برای خدماترسانی به شهروندان دارد"
ارائهشده به: اولین همایش ملی سیاست نوین در ایران
چکیده
هوشمندسازی سیستم حکومتی بهعنوان یکی از راهبردهای اساسی برای تحقق حکمرانی خوب و دولت هوشمند، نقش مهمی در ارتقای کیفیت خدمات عمومی و افزایش رضایت شهروندان ایفا میکند. در ایران، رشد فناوریهای دیجیتال، توسعه زیرساختهای ارتباطی و گسترش استفاده از دادههای بزرگ (Big Data) و هوش مصنوعی (AI) فرصتهای بینظیری را برای تحول دستگاههای اجرایی ایجاد کرده است. این مقاله به بررسی ابعاد مختلف هوشمندسازی سیستم حکومتی ایران، تجارب جهانی و تأثیرات آن بر بهبود کارآمدی، شفافیت، پاسخگویی و کاهش بوروکراسی میپردازد. یافتهها نشان میدهد که هوشمندسازی، نهتنها منجر به تسهیل ارائه خدمات به شهروندان میشود، بلکه اعتماد عمومی به نهادهای حکومتی را افزایش داده و بستری برای مشارکت فعالتر مردم در فرآیندهای تصمیمگیری فراهم میآورد.
۱- مقدمه
تحولات شتابان فناوری اطلاعات و ارتباطات، الگوهای سنتی حکمرانی را به چالش کشیده است. دولتهای مدرن، برای پاسخگویی به نیازهای فزاینده شهروندان، به سمت بهرهگیری از سیستمهای هوشمند، دادهمحور و یکپارچه حرکت کردهاند. در ایران نیز ضرورت تحول در نظام اداری و حکومتی بهمنظور مقابله با مشکلاتی چون پیچیدگی بروکراسی، فساد اداری، عدم شفافیت و ناکارآمدی خدمات عمومی، بیش از پیش احساس میشود. پرسش اصلی این مقاله آن است که: هوشمندسازی سیستم حکومتی ایران چه تأثیری بر ارتقای عملکرد دستگاههای اجرایی برای خدماترسانی به شهروندان دارد؟
۲- مبانی نظری و مفهومی
هوشمندسازی حکومتی فرآیندی است که در آن دولت با بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال، دادههای کلان، اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی و بلاکچین، سیستمهای اداری و خدماتی خود را بازطراحی میکند تا خدمات باکیفیت، سریع، شفاف و در دسترس ارائه گردد.
شفافیت: دسترسی آزاد شهروندان به اطلاعات و فرآیندها.
کارآمدی: کاهش هزینهها و زمان در ارائه خدمات.
پاسخگویی: افزایش مسئولیتپذیری دستگاههای اجرایی.
مشارکتپذیری: فراهمکردن بسترهای دیجیتال برای حضور مردم در تصمیمگیری.
کشورهایی همچون استونی، کرهجنوبی و سنگاپور با اجرای پروژههای دولت دیجیتال توانستهاند بوروکراسی را به حداقل رسانده و خدمات را در بستر آنلاین یکپارچه به شهروندان ارائه کنند.
۳- وضعیت کنونی سیستم حکومتی ایران
در ایران طی سالهای اخیر اقداماتی چون راهاندازی پنجره واحد خدمات دولت، سامانه دولت همراه، کارت ملی هوشمند و سامانههای مالیاتی الکترونیکی صورت گرفته است. با وجود این، چالشهایی همچون جزیرهای بودن سامانهها، ضعف در امنیت سایبری، کمبود فرهنگسازی و مقاومت اداری مانع تحقق کامل دولت هوشمند شده است.
۴- تأثیرات هوشمندسازی بر عملکرد دستگاههای اجرایی
هوشمندسازی با حذف مراجعات حضوری و ارائه خدمات آنلاین، موجب کاهش اتلاف وقت شهروندان و بهبود تجربه کاربری میشود.
استفاده از فناوریهای بلاکچین و دادههای باز (Open Data) امکان نظارت مردمی را فراهم کرده و بستر کاهش رانت و فساد اداری را مهیا میسازد.
دستگاههای اجرایی با تحلیل دادههای کلان میتوانند سیاستهای دقیقتر و مبتنی بر شواهد اتخاذ کنند.
سیستمهای هوشمند نظیر پلتفرمهای نظرسنجی دیجیتال و سامانههای شکایات آنلاین، امکان تعامل دوسویه دولت و مردم را تقویت میکنند.
۵- چالشها و موانع
زیرساخت ناکافی اینترنت و امنیت سایبری
مقاومت ساختار اداری سنتی در برابر تغییر
کمبود نیروی انسانی متخصص در حوزه فناوری
عدم یکپارچگی بین دستگاههای اجرایی
۶- پیشنهادات راهبردی
۱- توسعه زیرساختهای دیجیتال پرسرعت و امن.
۲- ایجاد سامانههای یکپارچه ملی با قابلیت اتصال بین دستگاهها.
۳- آموزش و توانمندسازی کارکنان دستگاههای اجرایی در حوزه فناوریهای نوین.
۴- گسترش فرهنگ شفافیت و پاسخگویی از طریق انتشار دادههای باز.
۵- بهرهگیری از تجربههای موفق جهانی و بومیسازی آنها.
۷- نتیجهگیری
هوشمندسازی سیستم حکومتی ایران میتواند بهطور مستقیم موجب بهبود عملکرد دستگاههای اجرایی در ارائه خدمات به شهروندان گردد. این تحول با کاهش بروکراسی، ارتقای شفافیت، افزایش رضایت عمومی و تقویت مشارکت شهروندان، زمینهساز تحقق حکمرانی کارآمد و نوین خواهد شد. برای دستیابی به این هدف، عزم جدی در سطح حاکمیت، سرمایهگذاری در زیرساختها، و تغییر نگرش مدیران ضروری است.
منابع
۱- Castells, M. (2020). The Rise of the Network Society. Wiley-Blackwell.
۲- OECD (2021). Digital Government Review: Leveraging Digital Technologies for Better Governance.
۳- UN E-Government Survey (2022). The Future of Digital Government.
۴- اسدی، م. (۱۴۰۱). دولت هوشمند و چالشهای تحقق آن در ایران. فصلنامه سیاست عمومی.
