فصل دوم: دوران خردسالی (۲ تا ۶ سال) - شکوفایی همدلی و زبان احساسات
مقدمه: پنجره طلایی شکلگیری شخصیت
سازمان بهداشت جهانی گزارش میدهد که "۸۰ درصد رشد مغز کودک در ۵ سال اول زندگی اتفاق میافتد" . این آمار شگفتانگیز به ما میگوید که دوران خردسالی، حساسترین فرصت برای نهادینهسازی ارزشهای انسانی است. کودکی که در این سالها همدلی، مسئولیتپذیری و احترام را تجربه کند، به انسانی تبدیل خواهد شد که در آینده نقش بازی نمیکند، بلکه واقعاً دوست میدارد و واقعاً میبخشد.
در این فصل، سفری خواهیم داشت به دنیای شگفتانگیز کودک ۲ تا ۶ ساله؛ جهانی پر از تخیل، کنجکاوی و احساسات خام که منتظر است توسط والدین و مربیان آگاه، جهتدهی شود.
---
بخش اول: مبانی نظری - زیربنای انسانیت در خردسالی
۱-۱ مرحله پیشعملیاتی پیاژه: پنجره ورود به دنیای نمادها
بر اساس نظریه رشد شناختی پیاژه، کودکان ۲ تا ۷ سال در مرحلهای به نام "پیشعملیاتی" قرار دارند . علت نامگذاری این مرحله آن است که کودکان هنوز قادر به تفکر عملیاتی یا تفکر منطقی نیستند و اندیشههایشان مملو از موارد متناقض و اشتباهات منطقی است. با این وجود، در این مرحله زبان کمک زیادی به رشد شناختی کودک میکند و او را قادر میسازد تا پدیدهها و امور مختلف را به طور نمادی مورد بررسی قرار دهد .
مرحله پیشعملیاتی خود به دو زیرمرحله تقسیم میشود:
"الف) مرحله پیشمفهومی (۲ تا ۴ سالگی)":
در این مرحله، مفاهیم کودکان هنوز به معنی واقعی کلمه "مفهوم" نیستند، یعنی از جامعیت واقعی برخوردار نمیباشند. کودک هنوز به مفهوم طبقات کلی دست نیافته است و منطق او بیشتر جنبه تمثیلی دارد .
"ب) مرحله تفکر شهودی (۴ تا ۷ سالگی)":
در این مرحله، تفکر کودک بیشتر جنبه ادراکی دارد و بر جنبههای ظاهری امور مبتنی است. کودک بر یکی از جنبههای مشخص امور تکیه میکند و جنبههای دیگر را نادیده میگیرد. همچنین استدلال او بازگشتناپذیر است .
۱-۲ ویژگیهای کلیدی تفکر کودک پیشدبستانی
شناخت ویژگیهای تفکر کودک در این سن، برای تربیت صحیح ضروری است:
"خودمداری (خودمحوری)":
کودکان بر تصورات شخصی خود تکیه میکنند و نمیتوانند خود را در موقعیت دیگران قرار دهند و دیدگاه آنها را درک نمایند . این ویژگی به معنای خودخواهی نیست، بلکه محدودیت شناختی است که با رشد تدریجی برطرف میشود.
"جاندارانگاری":
به نظر کودکان در این سن، اشیای بیجان، جاندار هستند. آنها ممکن است با عروسکهایشان حرف بزنند یا از اسباببازیهایی که شکستهاند دلگیر شوند . این ویژگی فرصتی طلایی برای آموزش همدلی از طریق بازی است.
"تکیه بر ظواهر":
کودک بر جنبههای ظاهری امور تکیه میکند و نمیتواند به روابط منطقی عمیقتر پی ببرد .
"کنجکاوی بیپایان":
در این سن کودک برای همه چیز به دنبال یک «چرا؟» میگردد . این کنجکاوی، موتور محرکه یادگیری است.
۱-۳ نظریه ویگوتسکی: یادگیری از طریق تعامل اجتماعی
ویگوتسکی بر خلاف پیاژه که بر رشد درونی تأکید داشت، نقش تعاملات اجتماعی را در رشد شناختی برجسته میداند . از دید او، کودکان مهارتهای پیچیده را ابتدا در تعامل با دیگران (به ویژه والدین و مربیان) تجربه میکنند و سپس درونی میسازند. این مفهوم که "منطقه تقریبی رشد" نامیده میشود، اهمیت حضور والدین آگاه و مربیان ماهر را در این سن نشان میدهد.
۱-۴ رشد همدلی: از ۲ سالگی تا ۶ سالگی
تحقیقات نشان میدهد کودکان از حدود دو سالگی توانایی درک احساسات ابتدایی دیگران را دارند و میتوانند مفهوم سادهای از همدلی را بفهمند . در این سن، آنها میتوانند با مشاهده واکنشهای دیگران، به مرور مفهوم همدلی را بیاموزند .
در سن ۴ تا ۶ سالگی، کودکان توانایی بیشتری برای درک احساسات دیگران پیدا میکنند و میتوانند احساسات شخصیتهای داستان را شناسایی کرده و درباره آنها صحبت کنند .
---
بخش دوم: نقشه راه رشد در دوران خردسالی
۲-۱ رشد شناختی و زبانی
"دایره لغت در حال انفجار":
کودک پیشدبستانی دایره لغتی بین ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ کلمه پیدا میکند و میتواند جملات ۴ تا ۶ کلمهای بسازد . او قادر به داستانگویی ساده و بازگو کردن وقایع روزانه است .
"حافظه در حال شکلگیری":
حافظه کوتاهمدت و بلندمدت کودک در این سن توسعه مییابد . او میتواند مفاهیم اولیه زمان (صبح، ظهر، فردا، دیروز) را درک کند و اعداد، رنگها، شکلها و الگوها را بشناسد .
"تمرکز محدود اما در حال رشد":
توانایی تمرکز کودک در این سن بین ۱۰ تا ۲۰ دقیقه است . برنامههای آموزشی باید این محدودیت را در نظر بگیرند.
۲-۲ رشد اجتماعی-هیجانی
"علاقه به تعامل با همسالان":
کودک پیشدبستانی به شدت به تعامل با همسالان و بازی گروهی علاقه نشان میدهد . این علاقه، فرصتی طلایی برای آموزش مهارتهای اجتماعی است.
"شروع یادگیری مهارتهای اجتماعی":
کودک در این سن به تدریج مهارتهایی مانند نوبت گرفتن، اشتراک گذاری و همکاری را میآموزد .
"کنترل بهتر احساسات":
کودک در این سن کنترل بهتری بر احساسات خود پیدا میکند، اما هنوز ممکن است در مواقع خستگی یا ناکامی، خشم یا گریه کند .
"توسعه خودباوری و استقلال":
کودک دوست دارد بسیاری از کارها را خودش انجام دهد؛ لباسهایش را خودش انتخاب کند، بدون حضور والدین با بچههای دیگر بازی کند و مستقل باشد .
"همدلی در حال شکوفایی":
کودک در این سن یاد میگیرد با دیگران همدلی کند. ممکن است او را در حال دلداری دادن یا کمک کردن به کودک دیگری ببینید .
۲-۳ رشد جسمی و حرکتی
"مهارتهای حرکتی ظریف":
استفاده از قیچی، نقاشی کردن، دکمه بستن و سایر مهارتهای ظریف در این سن بهبود مییابد .
"مهارتهای حرکتی درشت":
دویدن، پریدن، حفظ تعادل روی یک پا و سایر مهارتهای درشت پیشرفتهتر میشود .
"نیاز به فعالیت بدنی مداوم":
کودک پیشدبستانی به فعالیت بدنی مداوم نیاز دارد و نباید برای مدت طولانی در یک مکان ثابت نگه داشته شود .
۲-۴ رشد خلاقیت و بازی
"علاقه شدید به بازیهای تخیلی":
بازیهای نقشآفرینی و تخیلی، بخش مهمی از زندگی کودک در این سن است . او میتواند ساعتها در دنیای خیالی خود غرق شود.
"خلاقیت در حال شکوفایی":
کودک در نقاشی، ساختن و بازی، خلاقیت خود را نشان میدهد .
"تمایل به کشف دنیا از طریق تجربه":
کودک تمایل دارد دنیا را از طریق تجربه و آزمایش کشف کند .
---
بخش سوم: آموزش همدلی - قلب انسانیت
۳-۱ چرا آموزش همدلی ضروری است؟
آموزش مهارت همدلی به کودکان از همان ابتدا به آنها کمک میکند تا نه تنها احساسات خود را بهتر درک کنند، بلکه با دیگران نیز ارتباط عمیقتری برقرار کنند . کودکانی که همدلی را میآموزند، درک بهتری از احساسات و نیازهای اطرافیان خود پیدا میکنند.
همدلی نه تنها باعث کاهش تعارضات و سوءتفاهمها در محیطهای مختلف میشود، بلکه کودکان را به انسانهایی مسئول، مهربان و با اعتماد به نفس تبدیل میکند . از آنجا که این مهارت یکی از پایههای اصلی روابط سالم و موفق است، با آموزش همدلی به فرزندتان، او را برای ایجاد زندگی اجتماعی بهتر و دوستانهتر آماده میکنید .
۳-۲ روشهای آموزش همدلی متناسب با سن
"برای کودکان ۲ تا ۴ سال":
در این سن، والدین میتوانند با استفاده از بازیهای ساده، مانند بازیهای نقشآفرینی با عروسکها یا بیان احساسات خود به کودک، به او کمک کنند احساسات مختلف را بشناسد . همچنین، با تشویق کودک به استفاده از کلمات ساده مانند "غمگین"، "خوشحال" یا "ناراحت"، میتوانید به او کمک کنید تا احساسات خود و دیگران را بهتر بیان کند .
"برای کودکان ۴ تا ۶ سال":
در این مرحله، والدین میتوانند با خواندن داستانهایی که شخصیتهای مختلف در موقعیتهای احساسی گوناگون قرار دارند، از کودک بخواهند که حدس بزند هر شخصیت چه احساسی دارد . همچنین، میتوانید او را تشویق کنید که در موقعیتهای روزمره، رفتارهای همدلانهای مثل کمک به دوستان خود داشته باشد .
۳-۳ بازیهای عملی برای تقویت همدلی
"بازی نقشآفرینی":
کودکان میتوانند در سناریوهای مختلفی نقشآفرینی کنند که در آنها باید خود را جای دیگران بگذارند. مثلاً میتوانند نقش یک دوست ناراحت، یک فرد بیمار یا یک شخص دیگر را بازی کنند . این فعالیت به آنها کمک میکند تا احساسات دیگران را درک کنند و در مورد واکنشهای مناسب فکر کنند.
"داستانگویی با احساسات":
داستانهایی را انتخاب کنید که در آنها شخصیتها احساسات مختلفی را تجربه میکنند. پس از خواندن داستان، از کودکان بخواهید احساسات شخصیتها را شناسایی کنند و بگویند چگونه میتوانند به آنها کمک کنند .
"بازی پانتومیم احساسات":
در این بازی، هر کودک یک احساس را انتخاب کرده و آن را بدون صحبت به دیگران منتقل میکند (مثلاً با حرکات بدن یا چهره). دیگران باید حدس بزنند که آن احساس چیست . این بازی به کودکان کمک میکند تا با استفاده از زبان بدن و حرکات، احساسات را منتقل کنند.
"بازی "صورتهای احساسی"":
صورتهای سادهای که احساساتی چون شادی، غم، هیجان یا حماقت را نشان میدهد بکشید. آنها را ببرید و به چوب بستنی یا خودکار بچسبانید. اجازه دهید کودکتان با این عروسکها احساسات مختلف را نشان دهد .
"بازی "حدس احساس شخصیتهای داستان"":
برای کودک خود داستان مورد علاقهاش را بگویید. مثل داستان بزبزقندی، کدو قلقلهزن، سه بچه خرس. ببینید آیا کودک شما میتواند احساسات شخصیتهای داستان را بیان کند .
۳-۴ گفتگو درباره احساسات در زندگی روزمره
"نامگذاری احساسات کودک":
کودک شما در حال یادگیری احساسات است. به او کمک کنید احساساتش را بشناسد. وقتی عصبانی یا ناراحت یا خوشحال است بگویید: "تو واقعاً خوشحالی" یا "عصبانی به نظر میرسی" .
"صحبت درباره احساسات در جمع خانواده":
وقت شام، به اعضای خانواده فرصت دهید تا در مورد اتفاقات روزشان صحبت کنند. کمک کنید کودکتان در مورد روزش صحبت کند. بگویید: "من و صبا امروز به پارک رفتیم. صبا به خواهرت بگو امروز در پارک چه کردی" .
"بازی "جملههای ناتمام احساسی"":
اعضای خانواده را دور هم جمع کنید و به همه شرکتکنندهها اجازه تمام کردن جمله را بدهید: "من ترسیدم وقتی ..."، "من خوشحال شدم وقتی ..."، "من تعجب کردم وقتی ..." . والدین نیز میتوانند با گفتن داستانهای خود در بازی شرکت کنند.
---
بخش چهارم: اصول بنیادین تربیت انسانگرا در خردسالی
۴-۱ اصل الگو بودن والدین
والدین به عنوان نخستین الگوهای اجتماعی برای کودکان، تأثیر بسزایی در آموزش و پرورش مهارتهای اجتماعی از جمله همدلی دارند . رفتارها و نگرشهای والدین، به ویژه در سنین پایین، الگوهای رفتاری را برای کودکان تعیین میکنند و آنها را به سمت رفتارهایی سوق میدهند که در بزرگسالی نشان خواهند داد .
زمانی که والدین خود رفتارهای همدلانهای مانند گوش دادن فعال، درک احساسات و ابراز همدردی با دیگران را در زندگی روزمره خود نشان میدهند، به فرزندان خود این پیام را منتقل میکنند که همدلی یک ارزش مهم است .
والدینی که به طور مرتب درباره احساسات خود و دیگران صحبت میکنند و کودک را تشویق میکنند تا در مورد احساساتش صحبت کند، فضایی ایجاد میکنند که در آن همدلی و ارتباط عاطفی رونق مییابد . همچنین، والدین میتوانند از طریق انجام کارهای داوطلبانه یا کمک به دیگران، به کودکان خود نشان دهند که همدلی عملی است که باید در زندگی روزمره پیادهسازی شود .
۴-۲ اصل ثبات و پیشبینیپذیری
چیزی که اکثر کودکان در دوره پیشدبستانی از آن لذت میبرند، یک روال ثابت برای زندگی است. تغییرات، هرچند کوچک، در این سن برای کودک میتواند استرسزا باشد و آنها را آزرده کند .
سعی کنید برنامههای منظمی در طول روز داشته باشید. اجازه دهید کودکتان از برنامه بعدی با خبر شود. مثلاً بگویید: "وقتی موهات رو شانه زدم، لباس میپوشیم" .
۴-۳ اصل پیروی از رهبری کودک
بیشترین لحظات تحریک و رشد مغز کودک زمانی اتفاق میافتد که به فرزندتان اجازه میدهید شما را به جایی که میخواهد ببرد . روی زمین بنشینید و با کودک خود بازی کنید. سعی کنید با اسباببازیهایی که انتخاب میکند بازی کنید و ایدههای او را امتحان کنید .
۴-۴ اصل تقویت استقلال
کودک در این سن دوست دارد بسیاری از کارها را خودش انجام دهد. اجازه دهید کودکتان کارهای بیشتری برای خودش انجام دهد. او میتواند وقت بیرون رفتن، خودش لباس و کفش بپوشد. مطمئن شوید به او زمان کافی برای تمرین این مهارتهای جدید را دادهاید .
اجازه دهید هنگام تمیزکاری و غذا پختن، کودکتان به شما کمک کند. او میتواند در کارهایی مثل هم زدن، ریختن آرد در فنجان یا گذاشتن قاشقها و چنگالها در کشو کمک کند .
۴-۵ اصل انتخابهای محدود
به کودک خود حق انتخاب بدهید، اما توجه کنید انتخابها آسان و محدود باشند. اجازه دهید هنگام لباس پوشیدن، پیراهن قرمز یا آبی را انتخاب کند. اجازه دهد شیر یا آبمیوه انتخاب کند . این کار به کودک احساس کنترل و استقلال میدهد، بدون اینکه او را سردرگم کند.
۴-۶ اصل تشویق رفتارهای مثبت
وقتی کودک رفتاری همدلانه نشان میدهد، مثلاً چیزی را با شما شریک میشود، از این کار خوب او تعریف کنید . این کار برای او یک موفقیت جدید است. با این حال، در این سن توقع نداشته باشید این کار را به خوبی انجام دهد .
---
بخش پنجم: بازیها و فعالیتهای هدفمند برای رشد اجتماعی-عاطفی
۵-۱ فعالیتهای مناسب سن ۲ سالگی
"کتاب خواندن روزانه":
هر روز زمان مخصوصی برای خواندن با کودک خود داشته باشید. کنار هم بنشینید و به هم نزدیک شوید. قبل از خواب یا چرت زدن زمان مناسبی است برای اینکه با هم داستان بخوانید .
"آموزش آوازهای ساده":
به کودک خود آوازهای ساده و بازیهای ساده به وسیله انگشتان یاد بدهید، مثل اتل متل و کلاغ پر .
"بازی تخیلی":
کودک خود را تشویق کنید که بازیهایی با وانمود کردن انجام دهد. صندلیهای کوچکی را پشت به هم قرار دهید و اتوبوسی بسازید. مقداری کاغذ ببرید و به جای پول از آن استفاده کنید. از او بپرسید امروز قرار است کجا برویم؟ .
۵-۲ فعالیتهای مناسب سن ۳۰ ماهگی
"مشارکت در کارهای خانه":
اجازه دهید هنگام تمیزکاری و غذا پختن، کودکتان به شما کمک کند. او میتواند در کارهایی مثل هم زدن، ریختن آرد در فنجان یا گذاشتن قاشقها و چنگالها در کشو کمک کند .
"کتاب "من"":
یک کتاب به عنوان "کتاب من" برای کودک خود بسازید. دفتری بردارید و عکسهای او، عکسهای خانوادگی، یا عکسهای دیگر مورد علاقه او را در آن قرار دهید .
"تقلید صداها":
کودک شما دوست دارد از شما تقلید کند. کلمات جدید به کار ببرید. صدای حیوانات مختلف را در بیاورید و ببینید آیا کودک شما چیزی که میگویید یا صدایی که در میآورید را تکرار میکند .
"آموزش اشتراکگذاری":
با کودک خود بازی کنید و به او کمک کنید تا شریک شدن را یاد بگیرد. وقتی چیزی را با شما شریک میشود، از این کار خوب او تعریف کنید .
"دستورات دو مرحلهای":
به کودک خود دستورهای دو مرحلهای بدهید. بگویید: "اسباببازیها را در جعبه بریز و در قفسه قرار بده" .
۵-۳ فعالیتهای مناسب سن ۳ سالگی
"بازی با عروسکهای احساسی":
صورتهای سادهای که احساساتی چون شادی، غم، هیجان یا حماقت را نشان میدهد بکشید. آنها را ببرید و به چوب بستنی یا خودکار بچسبانید. اجازه دهید کودکتان با این عروسکها احساسات مختلف را نشان دهد .
"گفتگو درباره احساسات شخصیتهای داستان":
برای کودک خود داستان مورد علاقهاش را بگویید. مثل داستان بزبزقندی، کدو قلقلهزن، سه بچه خرس. ببینید آیا کودک شما میتواند احساسات شخصیتهای داستان را بیان کند .
"گفتگوی خانوادگی":
وقت شام به اعضای خانواده فرصت دهید تا در مورد اتفاقات روزشان صحبت کنند. کمک کنید کودکتان در مورد روزش صحبت کند .
"بازی حل اختلاف با عروسکها":
بحثی الکی بین حیوانات پارچهای یا عروسکها ایجاد کنید و با کودک خود در مورد اتفاقی که افتاد، احساسات و بهترین راه حل مشکلاتی که به وجود میآیند صحبت کنید .
"تعریف خاطرات گذشته":
برای کودک خود داستانی ساده در مورد کار خندهدار یا جالبی که در گذشته انجام داده تعریف کنید. ببینید آیا او میتواند داستان دیگری در مورد خودش تعریف کند؟ .
"بازیهای قانونمند":
بازیهایی انجام دهید که او را درگیر پیروی از قوانین سادهای چون "مادر اجازه دارم...؟" و "چراغ قرمز، چراغ سبز" کند .
۵-۴ بازیهای گروهی برای تقویت مهارتهای اجتماعی
"بازی دور یا نزدیک":
یکی از کودکان را به عنوان یابنده انتخاب کنید. او را به بیرون اتاق بفرستید تا بچههای دیگر چیزی را در اتاق مخفی کنند. از یابنده بخواهید وارد اتاق شود و شیء مخفی شده را بیابد. هنگامی که او به محل اختفا نزدیک میشود، با ضربههای سریع روی میز بزنید و اگر دور میشود، فاصله ضربآهنگها را بیشتر کنید . این بازی حس همکاری را میان کودکان تقویت میکند .
"بازی حدس کلمات":
به نوبت از بچهها بخواهید چیزی در ذهن خود تصور کنند و آن را توضیح دهند. به طور مثال: "چیزی که من تصور کردهام سبز رنگ است." کودکان دیگر باید حدس بزنند که آن چیست . این بازی صبر کردن و گوش دادن به حرفهای دیگران را به کودکان میآموزد .
"بازی "مامان، من میتونم؟"":
از کودکان بخواهید سه متر دورتر و در مقابل شما بایستند. هر مرتبه به یکی از بچهها دستوری بدهید. کودک باید بپرسد: "مامان، من میتونم؟" و شما پاسخ دهید. اگر پاسخ مثبت باشد، کودک باید پیش از انجام دستور به شما بگوید: "ممنون" . این بازی به کودکان میآموزد چگونه باید همیشه احترام یکدیگر را حفظ کنند .
---
بخش ششم: آسیبشناسی - عوامل تضعیفکننده انسانیت در خردسالی
۶-۱ عوامل تضعیفکننده همدلی
عوامل مختلفی میتوانند بر رشد همدلی در کودکان تأثیر منفی بگذارند و مانع از شکلگیری این مهارت اساسی شوند :
"عدم دریافت محبت کافی":
یکی از مهمترین عوامل تضعیف همدلی، عدم دریافت محبت و توجه کافی از سوی والدین و افراد نزدیک است. وقتی کودکان به اندازه کافی احساس امنیت و محبت نکنند، به سختی میتوانند به دیگران احساسات مثبت و توجه همدلانه نشان دهند .
"قرار گرفتن در محیطهای خشن":
قرار گرفتن در محیطهایی که در آن رفتارهای خشن یا پرخاشگرانه رایج است، میتواند به مرور باعث شود کودک به جای یادگیری رفتارهای همدلانه، رویکردهای پرخاشگرانه یا بیتوجهی به احساسات دیگران را بپذیرد .
"استفاده بیش از حد از فناوری":
استفاده بیش از حد از فناوری و شبکههای اجتماعی یکی دیگر از عوامل تضعیف همدلی است. کودکان زمانی که بیشتر وقت خود را در دنیای مجازی سپری میکنند و تعاملهای چهرهبهچهره با دیگران کاهش مییابد، فرصت کمتری برای تمرین و درک احساسات واقعی دارند . این مسئله باعث میشود که به جای توجه به زبان بدن و نشانههای احساسی دیگران، بیشتر به دنیای مجازی وابسته شوند و توانایی همدلی آنها در طول زمان ضعیف شود .
۶-۲ سبکهای فرزندپروری آسیبزا
بر اساس نظریههای رشد، سبکهای فرزندپروری تأثیر عمیقی بر شکلگیری شخصیت کودک دارند :
"سبک مستبدانه":
والدینی که کنترل شدید اعمال میکنند و انتظار اطاعت بیچون و چرا دارند، ممکن است کودکانی پرخاشگر، وابسته یا گوشهگیر پرورش دهند.
"سبک سهلگیرانه":
والدینی که محدودیت کمی اعمال میکنند و خواستههای کودک را بیدرنگ برآورده میسازند، ممکن است کودکانی پرتوقع، خودمحور و فاقد مهارتهای اجتماعی پرورش دهند.
"سبک طردکننده":
والدینی که از نظر عاطفی در دسترس نیستند و نیازهای کودک را نادیده میگیرند، احتمالاً کودکانی با دلبستگی ناایمن و مشکلات عاطفی پرورش میدهند .
---
بخش هفتم: نقش ویژه مهدکودک و پیشدبستانی
۷-۱ اهمیت ورود به محیط اجتماعی ساختاریافته
کودک در این سن دوست دارد به مهدکودک برود و مهارتهای اجتماعی خود را تمرین کند . پیشدبستانی اولین تجربه گروهی کودک در یک محیط ساختاریافته است .
آماده کردن کودک برای پیشدبستانی چیزی نیست که در یک یا دو ماه قابل انجام باشد، بلکه باید برای آن برنامه و زمان زیادی گذاشت . هر کودکی با سرعت خودش رشد میکند. هدف کامل بودن نیست، بلکه آمادهسازی تدریجی و ایجاد اعتماد به نفس است . حمایت شما، بیش از هر چیز دیگری، کلید موفقیت کودک در پیشدبستانی است .
۷-۲ آمادگی روانی و عاطفی برای ورود به پیشدبستانی
احساس امنیت، اعتماد به محیط جدید و تصور مثبت از مدرسه، پایه هیجانی ورود موفق است. کودکی که از مدرسه با ترس یا اضطراب وارد شود، حتی اگر از نظر ذهنی آماده باشد، ممکن است در یادگیری و تعامل دچار مشکل شود .
"صحبت درباره پیشدبستانی":
با هیجان و مثبتنگری بگویید چقدر جالب است، دوست جدید پیدا میکند، چیزهای جدید یاد میگیرد .
"بازدید از محیط قبل از شروع":
اگر امکانش هست، قبل از شروع کلاس، با کودک به مدرسه بروید و محیط را به او نشان دهید .
"ساخت اعتماد به نفس":
به کودک بگویید "تو میتونی!" و موفقیتهای کوچکش را تحسین کنید .
۷-۳ آمادگی اجتماعی و هیجانی برای پیشدبستانی
توانایی همکاری، همدلی، کنترل هیجان و تحمل جدایی از والدین، کلید سازگاری موفق با مدرسه و دوستان جدید است .
"بازی با همسالان":
فرصتهایی برای بازی گروهی (مثلاً رفتن به پارک یا گروههای بازی) فراهم کنید .
"آموزش مهارتهای اجتماعی":
اشتراکگذاری، نوبتگیری، گفتن "لطفاً" و "ممنون" را به کودک بیاموزید .
"مدیریت هیجانات":
به کودک کمک کنید احساساتش را نامگذاری کند ("خیلی ناراحتی، درسته؟") و راههای آرام شدن را یاد بگیرد (نفس عمیق، شمردن تا ۵) .
"جداسازی مثبت":
گاهی کودک را برای چند ساعت در مراقبت فامیل یا پیش دوستان بگذارید تا با جدایی از والدین راحت شود .
۷-۴ انتخاب مهدکودک و پیشدبستانی مناسب
در انتخاب محیط آموزشی برای کودک، به موارد زیر توجه کنید:
- رویکرد آموزشی مبتنی بر بازی و خلاقیت
- نسبت مناسب مربی به کودک
- فضای فیزیکی ایمن و تحریککننده
- برنامه منظم اما منعطف
- توجه به رشد عاطفی و اجتماعی به موازات رشد شناختی
---
بخش هشتم: والدین به عنوان مربیان اول
۸-۱ پدر و مادر، نخستین معلمان انسانیت
اگرچه کودک وارد محیطهای آموزشی جدید میشود، اما والدین همچنان مهمترین مربیان او باقی میمانند. کیفیت تجربیات اولیه میتواند پایه قوی یا ضعیفی برای رشد اجتماعی و عاطفی کودک ایجاد کند که بر نحوه کنش و واکنش کودکان به دنیای اطراف تا آخر عمر تأثیر میگذارد .
والدین و مراقبین کودک به عنوان مؤثرترین افراد بر روند رشدی کودک، میتوانند با انجام فعالیتهای روزانه در بستر زندگی، بر تقویت و بهبود هرچه بهتر ابعاد رشدی کودک تأثیر بگذارند .
۸-۲ ایجاد عادتهای روزمره و ساختار
محیط مدرسه ساختارمند است. کودکی که با روالهای منظم (ساعت خواب، غذا، تمرکز کوتاهمدت) آشنا باشد، بهراحتی با برنامه کلاس سازگار میشود و استرس کمتری تجربه میکند .
"برنامهریزی منظم":
ساعت ثابت برای خواب، غذا، بازی و استراحت داشته باشید .
"شبیهسازی محیط مدرسه":
مثلاً ۱۵ تا ۲۰ دقیقه "کلاس در خانه" با کتاب، مداد و فعالیتهای ساختاریافته داشته باشید .
۸-۳ مراقبت از سلامت روان خود
والدین آرام، کودکانی آرامتر دارند. اگر والدین تحت استرس شدید باشند، این استرس به کودک منتقل میشود. بنابراین:
- تکنیکهای کاهش استرس را یاد بگیرید
- در صورت نیاز از دیگران کمک بخواهید
- با سایر والدین گفتگو کنید و تجربیاتتان را به اشتراک بگذارید
- برای خودتان وقت بگذارید و مراقب سلامت روان خود باشید
---
نتیجهگیری فصل دوم: بذرهای انسانیت در خاک خردسالی
دوران خردسالی، دورهای است که بذرهای انسانیت در خاک حاصلخیز ذهن کودک کاشته میشود. در این سالهای طلایی، کودک یاد میگیرد:
- "احساسات خود را بشناسد و نامگذاری کند" (پایه هوش هیجانی)
- "احساسات دیگران را درک کند و به آنها پاسخ دهد" (پایه همدلی)
- "با دیگران همکاری کند و نوبت بگیرد" (پایه مهارتهای اجتماعی)
- "مسئولیت کارهای کوچک را بپذیرد" (پایه مسئولیتپذیری)
- "در بازیهای تخیلی، نقشهای مختلف را تجربه کند" (پایه درک دیدگاه دیگران)
- "برای کارهایش انتخاب کند و عواقب انتخابهایش را تجربه کند" (پایه تصمیمگیری اخلاقی)
والدین و مربیانی که در این دوران، محیطی امن، سرشار از محبت، همراه با مرزهای روشن و فرصتهای فراوان برای بازی و تعامل اجتماعی فراهم میکنند، در حال ساختن انسانهایی هستند که در آینده:
- میتوانند روابط عاطفی عمیق و پایدار برقرار کنند
- در برابر رنج دیگران بیتفاوت نمیمانند
- مسئولیت رفتارهای خود را میپذیرند
- به تفاوتهای دیگران احترام میگذارند
- در گروهها به خوبی همکاری میکنند
- در موقعیتهای تعارض، راههای مسالمتآمیز مییابند
به یاد داشته باشیم: "همدلی یک هدیه نیست، یک مهارت است که باید آموزش داده شود". و این آموزش، در دوران خردسالی، از طریق بازی، داستان، گفتگو و مهمتر از همه، مشاهده رفتار والدین و مربیان، شکل میگیرد.
---
پیوند به فصل سوم
در فصل سوم، به دوران کودکی میانی (۶ تا ۱۲ سال) خواهیم پرداخت؛ دورهای که کودک وارد دبستان میشود، مهارتهای شناختی پیچیدهتری پیدا میکند و دنیای اجتماعی او گسترش مییابد. در آن فصل، روشهای آموزش "شجاعت اخلاقی"، تقویت کار گروهی واقعی و مقابله با زورگویی را به تفصیل بررسی خواهیم کرد.
---
ضمیمه: خلاصه کاربردی برای والدین و مربیان
۱۰ نکته طلایی برای تربیت کودک انسانگرا (۲ تا ۶ سال)
۱- "با کودک همدلی کنید" تا او همدلی را بیاموزد. احساساتش را نامگذاری کنید و به او نشان دهید که احساساتش برایتان مهم است.
۲- "الگوی عملی باشید". کودک از رفتار شما یاد میگیرد، نه از حرفهایتان. اگر میخواهید او مهربان باشد، خود مهربان باشید.
۳- "بازیهای نقشآفرینی را تشویق کنید". این بازیها به کودک کمک میکنند خود را جای دیگران بگذارد.
۴- "داستان بخوانید و درباره احساسات شخصیتها صحبت کنید". از کودک بپرسید "فکر میکنی الان چه احساسی دارد؟"
۵- "فرصت تعامل با همسالان را فراهم کنید". کودک در تعامل با دیگران، مهارتهای اجتماعی را تمرین میکند.
۶- "مسئولیتهای کوچک به کودک بدهید". کمک در کارهای خانه، احساس مفید بودن و مسئولیتپذیری را تقویت میکند.
۷- "رفتارهای مثبت را تشویق کنید". وقتی کودک رفتاری همدلانه نشان میدهد، او را تحسین کنید.
۸- "روال منظم داشته باشید". ثبات و پیشبینیپذیری، احساس امنیت را افزایش میدهد.
۹- "انتخابهای محدود به کودک بدهید". این کار استقلال او را تقویت میکند بدون اینکه سردرگمش کند.
۱۰- "زمان تماشای تلویزیون و تبلت را محدود کنید". تعامل واقعی با انسانها، جایگزینی ندارد.
---
"منابع و مآخذ علمی این فصل":
- سازمان بهداشت جهانی و یونیسف - آمار رشد مغز در ۵ سال اول زندگی
- نظریه رشد شناختی ژان پیاژه - مراحل پیشعملیاتی
- نظریه رشد اجتماعی-فرهنگی ویگوتسکی
- تحقیقات منتشر شده در زمینه آموزش همدلی به کودکان
- کارت آموزشی تکامل کودکان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
- پژوهشهای مربوط به بازیهای هدفمند برای رشد اجتماعی-عاطفی
