تفاوتهای کردهای کرمانشاه و سنندج:
کردهای ایران: بررسی تفاوتهای فرهنگی و گویشی میان کرمانشاه و سنندج
کردهای ایران، با پیشینهای کهن و فرهنگی غنی، در استانهای مختلف غرب کشور زندگی میکنند. در میان این استانها، کرمانشاه و کردستان (با مرکزیت سنندج) از کانونهای اصلی فرهنگ و تمدن کردی به شمار میروند. اگرچه این دو همسایه بوده و هر دو خود را کرد میدانند، اما تفاوتهای قابل توجهی در گویش، فرهنگ، موسیقی و حتی سبک زندگی دارند. این مقاله به بررسی این تفاوتها میپردازد.
۱. تفاوت در گویش و زبان: مهمترین خط تمایز
بیشک بارزترین تفاوت میان کردهای کرمانشاه و سنندج، در زبان و گویش آنها نهفته است.
· کردهای کرمانشاه: مردم کرمانشاه عمدتا با گویش کردی کلهری صحبت میکنند. گویش کلهری علاوه بر کرمانشاه، در بخشهایی از ایلام، عراق و حتی میان عشایر لر نیز رواج دارد. این گویش از نظر آوایی و دستوری با گویش اردلانی تفاوتهای بنیادینی دارد.
· مثال: جمله «من میروم» در گویش کلهری "مه چم" تلفظ میشود.
· کردهای سنندج: مردم سنندج و بیشتر نقاط استان کردستان به گویش سورانی سخن میگویند که شاخهای از آن به "اردلانی" معروف است. گویش اردلانی، گویش معیار و رسمیتری در میان کردهای ایران محسوب میشود و در رسانهها و publications کردی بیشتر از آن استفاده میشود.
· مثال: همان جمله «من میروم» در گویش اردلانی "من دهچم" (Min deçim) تلفظ میشود.
این تفاوت زبانی به حدی است که گاهی یک کرد کلهرزبان (اهل کرمانشاه) و یک کرد اردلانزبان (اهل سنندج) در درک کامل گفتوگوی یکدیگر با مشکل مواجه میشوند.
۲. از نظر آئین و مذهب
شاید علاوه بر گویش، مهمترین دلیل تفاوت میان کردهای کرمانشاه و سنندج در مذهب آنها باشد، بدین صورت که بیشتر ساکنان کرمانشاه شیعه و یارسان هستند ولی اکثریت مردم سنندج اهل سنت هستند.
۳. تفاوت در موسیقی و هنر
موسیقی، آیینهٔ تمامنمای فرهنگ هر منطقه است و در اینجا نیز تفاوتها به وضوح دیده میشود.
· موسیقی کرمانشاه: موسیقی کرمانشاه عموماً حماسی، عاشیقی و عرفانی است. ساز تنبور نماد فرهنگی و عرفانی این منطقه محسوب میشود. آیینهای قلندری و یارسان (اهل حق) تأثیر عمیقی بر موسیقی کرمانشاه گذاشتهاند. خوانندگانی مانند سید خلیل عالینژاد و گروههایی مانند دنگز از چهرههای شاخص این حوزه هستند. ریتمها در این موسیقی اغوار و سنگین هستند.
· موسیقی سنندج: موسیقی سنندج و مناطق سورانیزبان، ملودیک و عاشقانه است و ساز دف در آن جایگاه ویژهای دارد. البته ساز تنبور نیز در سنندج نواخته میشود، اما شکلی متفاوت از تنبور کرمانشاه دارد. مقامهای موسیقی سورانی اغلب شاد و مناسب رقص هستند. هنرمندان بزرگی مانند مستورهی اردلان (شاعر و تاریخنگار) و در دوران معاصر، خوانندگانی مانند حسن زیرک (با اصالت بوکانی) نماد موسیقی این خطه هستند.
۴. تفاوت در پوشش محلی
پوشش محلی زنان و مردان در این دو استان نیز دارای تمایزات ظریف اما قابل تشخیص است.
· پوشش کرمانشاه: پوشش زنان در کرمانشاه اغلب شامل لباسهایی با رنگهای تیرهتر و گرم (مانند قرمز تیره، سرمهای و مشکی) است. کلاههای زنانه (کلجه) و شلوارهای گشاد (جاڕه) ویژگیهای خاص خود را دارند.
· پوشش سنندج: پوشش زنان در سنندج و استان کردستان از رنگهای شادتر و متنوعتری مانند سفید، سبز، زرد و نارنجی تشکیل شده است. پیراهنها اغلب پرچینتر و کلاههای زنانه (کلاو) شکل و شمایل متفاوتی دارند.
۵. تفاوت در معماری و بافت شهری
· کرمانشاه: به دلیل قرارگیری در مسیر تجاری و ارتباطی مهم (جاده ابریشم)، دارای بافتی تاریخی با کاروانسراها و بازارهای قدیمی است. معماری آن تحت تأثیر اقلیم گرمتر و همجواری با جلگههای غرب ایران قرار دارد. طاق بستان نماد معماری کهن این منطقه است.
· سنندج: سنندج به عنوان مرکز ایالت اردلان، دارای معماری خاص قصرها و عمارتهای اربابی (مانند عمارت آصف دیوان) است. بافت شهری آن بیشتر تحت تأثیر کوهستانهای مرتفع اطراف شکل گرفته و خانهها اغلب دارای حیاطهای مرکزی و ایوانهای بزرگ هستند.
۶. تفاوت در آداب و رسوم و خوراکیها
اگرچه بسیاری از آیینها (مانند نوروز و چهارشنبهسوری) میان هر دو منطقه مشترک است، اما در جزئیات تفاوت دارند. به عنوان مثال، نوعی از مراسم عروسی یا عزاداری ممکن است در هر منطقه ویژگیهای خود را داشته باشد.
در مورد غذاها نیز:
· کرمانشاه به خوراکیهای محلی مانند دندهکباب، کاک و نان روغنی (شانهخی)، نان برنجی، نان خرمایی و ... معروف است.
· سنندج به خوراکیهایی مانند شلمشوربا، بریانی سنندجی و کولیرهشک شناخته میشود.
جمعبندی: وحدت در عین کثرت
در نهایت، باید تأکید کرد که این تفاوتها نه تنها باعث تضعیف هویت کردی نمیشود، بلکه غنای فرهنگی این قوم کهن را نشان میدهد. کردهای کرمانشاه و سنندج با وجود تمام این تمایزات در گویش، موسیقی و پوشش، در اشتراکات بزرگی مانند میهنپرستی، مهماننوازی افسانهای، عشق به کُردستان و پایبندی به ارزشهای مشترک فرهنگی متحد هستند. شناخت این تفاوتها و احترام به آنها، گامی مهم در درک بهتر پیچیدگیها و زیباییهای قوم کرد است.
---
منابع برای مطالعه بیشتر:
· کتاب "تاریخ ادبیات کرد" اثر محمدعلی سلطانی
· کتاب "موسیقی کردی" اثر بهروز وجدانی
· پژوهشهای میدانی و آکادمیک در زمینه گویششناسی کردی
