پیشینه تاریخی و هویت کردهای فیلی؛
کردهای فَیلی عمدتاً در مناطق شرقی عراق (بهویژه استان دیاله، مندلی، خانقین و بغداد) زندگی میکنند. آنها عموماً پیرو مذهب شیعه هستند و از نظر زبانی گویشهایی از کردی (مانند فَیلی) یا گویشهای ایرانی جنوبی صحبت میکنند. هویت آنها تلفیقی از ریشههای کردی، فرهنگی ایرانی و مذهب شیعه است که در تاریخ عراق نقش پررنگی داشتهاند.
دوره حزب بعث و سیاستهای سرکوبگرانه (دهه ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰)
در دوران حکومت صدام حسین و حزب بعث، کردهای فَیلی به دلایل مختلف سیاسی، مذهبی و قومی مورد هدف قرار گرفتند. مهمترین اقدامات شامل موارد زیر است:
۱. اخراجهای اجباری و سلب تابعیت (۱۹۸۰-۱۹۹۰)
· در جریان جنگ ایران و عراق، دولت بعث کردهای فیلی را به اتهام "تبعه ایرانی بودن" یا "همکاری با دشمن" هدف قرار داد.
· بر اساس گزارشهای سازمان عفو بینالملل و هیومن رایتس واچ، دهها هزار کرد فیلی در اوایل دهه ۱۹۸۰ دستگیر، اخراج یا مجبور به فرار به ایران شدند.
· فرمان ۶۶۶ (۱۹۸۰) دولت عراق به طور رسمی تابعیت هزاران خانواده فیلی را لغو کرد. این افراد از حقوق شهروندی مانند مالکیت، تحصیل، اشتغال و خدمات درمانی محروم شدند.
۲. بازداشت، شکنجه و اعدامهای دستهجمعی
· گزارشهای میدانی از گورهای دستهجمعی در مناطق مختلف عراق (مانند حلبچه و مکاسیب) حاکی از اعدام هزاران کرد فیلی در دهه ۱۹۸۰ است.
· زندانهای مخوفی مانند ابوغریب و القصر النهری محل بازداشت و ناپدید شدن اجباری بسیاری از فیلیها بود.
۳. سیاست "عربسازی" مناطق کردی
· دولت بعث در مناطق کردنشین شرق عراق، سیاست "تغییر بافت جمعیتی" را اجرا کرد. بسیاری از فیلیها از مناطق خود رانده شدند و جمعیت عرب از جنوب عراق به جای آنها اسکان داده شدند.
ابعاد حقوق بینالملل: آیا این رویداد "نسلکشی" است؟
بر اساس کنوانسیون ۱۹۴۸ پیشگیری و مجازات نسلکشی، نسلکشی شامل اعمالی است که با قصد نابودی کلی یا جزئی یک گروه ملی، قومی، نژادی یا مذهبی انجام شود. این اعمال شامل:
· کشتار اعضای گروه
· ایجاد آسیب جدی جسمی یا روانی
· تحمیل شرایط زندگی برای نابودی فیزیکی
· جلوگیری از تولد
· انتقال اجباری کودکان
در مورد کردهای فیلی:
· اگرچه اقدامات دولت بعث شامل کشتار، اخراج اجباری و تحمیل رنج گسترده بود، اما قصد نابودی کامل کردهای فیلی به عنوان یک گروه قومی-مذهبی در دادگاههای بینالمللی (مانند دادگاه کیفری بینالمللی برای یوگسلاوی سابق یا رواندا) اثبات نشده است.
· بسیاری از پژوهشگران این رویداد را به عنوان "پاکسازی قومی" (Ethnic Cleansing) یا "جنایت علیه بشریت" (Crimes Against Humanity) طبقهبندی میکنند، زیرا هدف اصلی، "جابجایی اجباری" و "حذف سیاسی-اجتماعی" این گروه از مناطق خاص بود، نه نابودی فیزیکی تمام اعضا.
بازتاب در اسناد بینالمللی
· دادگاه عراق برای محاکمه صدام حسین (۲۰۰۶-۲۰۰۸) اگرچه جنایات علیه کردها (مانند عملیات انفال) را محکوم کرد، اما به صورت خاص به "کردهای فیلی" نپرداخت.
· گزارش ۲۰۲۱ سازمان ملل درباره مسئله اقلیتها در عراق، به محرومیت تاریخی کردهای فیلی اشاره کرده اما آن را در چارچوب "تبعیض سیستماتیک" بررسی میکند.
· پارلمان عراق در سال ۲۰۱۰ رسماً اخراج و سلب تابعیت کردهای فیلی در دوره بعث را محکوم کرد و خواستار جبران خسارت شد.
وضعیت کنونی و پیگیری حقوقی
پس از سقوط صدام در سال ۲۰۰۳، بسیاری از کردهای فیلی به عراق بازگشتند، اما مشکلاتی مانند:
· مشکلات در بازیابی تابعیت و مدارک هویتی
· از دستدادن زمینها و اموال مصادرهشده
· فقدان غرامت برای بازماندگان
هنوز ادامه دارد.سازمانهای جامعه مدنی کردهای فیلی، مانند انجمن فیلیهای عراق، همچنان در پی شناسایی بینالمللی این رویداد به عنوان "جنایت علیه بشریت" هستند.
· اقدامات علیه کردهای فیلی در دوره بعث جنایات گسترده، سازمانیافته و مبتنی بر تبعیض قومی-مذهبی بوده است.
· از نظر حقوق بینالملل، این رویداد عموماً در دستهبندی "پاکسازی قومی" یا "جنایت علیه بشریت" قرار میگیرد، اما اصطلاح "نسلکشی" به دلیل فقدان ادله کافی درباره "قصد نابودی کامل گروه" در مراجع قضایی بینالمللی به رسمیت شناخته نشده است.
· ثبت این رویداد در حافظه تاریخی عراق و پیگیری غرامت برای بازماندگان، از جمله خواستههای مستمر فعالان حقوق بشر است.
برای مطالعه عمیقتر، منابع زیر توصیه میشوند:
· کتاب "The Feyli Kurds: A History of Persecution" توسط پژوهشگران حقوق بشر.
· گزارشهای هیومن رایتس واچ درباره اقلیتها در عراق.
· اسناد بایگانی ملی عراق درباره سیاستهای دوره بعث.
۲۲ دسامبر ۲۰۲۵
