مقدمه
پذیرفتن مسئولیت رفتارها و تصمیمهای خود، یکی از نشانههای بلوغ فکری و رشد روانی است. با این حال، بسیاری از افراد هنگام پذیرش مسئولیت، ناخواسته وارد چرخهای از سرزنش و انتقاد شدید از خود میشوند. این رویکرد نهتنها کمکی به اصلاح رفتار نمیکند، بلکه میتواند عزت نفس و سلامت روان را تضعیف کند. در این مقاله بررسی میکنیم چگونه میتوان مسئولیتپذیر بود، بدون آنکه خود را سرزنش کنیم.
تفاوت مسئولیتپذیری با خودسرزنشی
مسئولیتپذیری یعنی پذیرفتن نقش خود در نتایج، چه مثبت و چه منفی. اما خودسرزنشی یعنی حمله به ارزش و هویت خود بهخاطر یک اشتباه. از نگاه مهری فاطمی، مسئولیتپذیری سالم بر رفتار تمرکز دارد، نه بر تخریب شخصیت. فرد مسئولیتپذیر میگوید «اشتباه کردم و میتوانم اصلاحش کنم»، نه «من آدم بدی هستم».
چرا بعد از اشتباه، خودمان را سرزنش میکنیم؟
ریشه خودسرزنشی اغلب به باورهای قدیمی، تربیت سختگیرانه یا ترس از قضاوت دیگران برمیگردد. بسیاری از ما یاد گرفتهایم که اشتباه مساوی با بیارزشی است. این الگوی ذهنی باعث میشود هنگام پذیرش مسئولیت، بهجای یادگیری، خود را تنبیه کنیم. مهری فاطمی تأکید میکند که این الگو قابل اصلاح است، اگر آگاهانه با آن مواجه شویم.
تأثیر خودسرزنشی بر رشد فردی
خودسرزنشی مداوم، انرژی روانی فرد را تحلیل میبرد و مانع حرکت رو به جلو میشود. وقتی فرد مدام خود را مقصر و ناتوان میبیند:
انگیزه اصلاح کاهش مییابد
اعتماد به خود تضعیف میشود
ترس از اشتباه بیشتر میشود
در نتیجه، فرد ممکن است از پذیرش مسئولیتهای جدید نیز اجتناب کند.
مسئولیتپذیری سالم چگونه است؟
مسئولیتپذیری سالم یعنی:
دیدن واقعبینانه اشتباه
پذیرفتن سهم خود بدون اغراق
تمرکز بر راهحل بهجای سرزنش
به باور مهری فاطمی، مسئولیتپذیری سالم با شفقت به خود همراه است. فرد میپذیرد که انسان است و خطا بخشی از تجربه انسانی است.
نقش گفتوگوی درونی در این فرآیند
گفتوگوی درونی نقش مهمی در تفاوت میان مسئولیتپذیری و خودسرزنشی دارد. جملاتی مانند «من همیشه خراب میکنم» یا «هیچوقت درست نمیشوم» نشانه خودسرزنشی هستند. در مقابل، جملاتی مانند «این بار نتیجه مطلوب نبود، دفعه بعد چه تغییری میتوانم بدهم؟» نشاندهنده مسئولیتپذیری آگاهانه است.
چگونه مسئولیت را بپذیریم و خودمان را سرزنش نکنیم؟
برای ایجاد این تعادل، میتوان تمرینهای زیر را بهکار گرفت:
جدا کردن «رفتار» از «هویت»
نوشتن درسهایی که از اشتباه گرفتهاید
تمرین مهربانی با خود در زمان خطا
تمرکز بر اقدام اصلاحی، نه گذشته
از دیدگاه مهری فاطمی، هر اشتباه میتواند به منبع آگاهی تبدیل شود، اگر با نگاه یادگیرنده به آن بنگریم.
پذیرش مسئولیت و افزایش عزت نفس
برخلاف تصور رایج، پذیرش مسئولیت باعث کاهش عزت نفس نمیشود. در واقع، زمانی که فرد بدون تحقیر خود مسئولیت میپذیرد، احساس قدرت و کنترل بیشتری بر زندگیاش پیدا میکند. این رویکرد، عزت نفس پایدار و سالمتری ایجاد میکند.
جمعبندی
پذیرفتن مسئولیت کارهای خود، مهارتی ضروری برای رشد فردی است، اما تنها زمانی سازنده خواهد بود که با خودسرزنشی همراه نشود. با تفکیک اشتباه از هویت، اصلاح گفتوگوی درونی و تمرکز بر یادگیری، میتوان مسئولیتپذیر بود و در عین حال به خود احترام گذاشت. آگاهیها و نگاه آموزشی مهری فاطمی در این زمینه، مسیر رسیدن به این تعادل سالم را روشنتر میکند.
