نویسنده: محمدرضا سهرابیمهر
سمت: مدیر نگارخانه آرتین
دوران مادها (حدود قرن هفتم تا ششم قبل از میلاد) یکی از مهمترین دورههای تاریخی و فرهنگی ایران باستان است. مادها نه تنها نقش بسزایی در شکلگیری هویت سیاسی و اجتماعی ایران داشتند، بلکه در عرصه هنر و صنایعدستی نیز دستاوردهای چشمگیری از خود به جا گذاشتند. هنر مادها، هم در جنبه کاربردی و هم در جنبه تزئینی، بیانگر ذوق، مهارت و تفکر فرهنگی مردم آن دوره بود و تاثیر بسزایی بر هنر دورانهای بعدی ایران باستان گذاشت.
۱. فلزکاری و جواهرسازی: هنر ماد در طلوع تجملات باستانی
فلزکاری در دوران مادها به اوج مهارت و ظرافت رسید. مادها توانستند با استفاده از فلزاتی مانند طلا، نقره و برنز، اشیاء تزئینی، ابزارهای روزمره و سلاحهایی کارآمد تولید کنند. یافتههای باستانشناسی، از جمله زیورآلات طلایی و نقرهای و نیز شمشیرها و خنجرهای مزین به نقوش حیوانی، نشان میدهد که این آثار نه تنها کاربردی، بلکه جنبه آیینی و تشریفاتی نیز داشتهاند.
نمونه آثار:
خنجر طلایی مارلیک: نمونهای از فلزکاری پیچیده و نقوش ظریف حیوانی و هندسی.
زیورآلات نقرهای کشفشده در تپه گنجدره: شامل گردنبند، انگشتر و گوشواره با طراحیهای هندسی و الهام گرفته از طبیعت.
این آثار نه تنها نشاندهنده مهارت فنی مادها هستند، بلکه بیانگر اهمیت اجتماعی و مذهبی هنر فلزکاری در آن دوران نیز هستند.
۲. سفالگری و سرامیک: نقش روزمره و آیینی در زندگی مادها
سفالگری یکی از هنرهای کاربردی و تزئینی مهم دوران ماد بود. ظروف سفالی به عنوان ابزارهای ذخیرهسازی غذا، نوشیدنی و مصالح مذهبی کاربرد داشتند و اغلب با نقوش گیاهی و حیوانی مزین میشدند.
ویژگیهای سفال مادها:
طرحهای هندسی و گیاهی پیچیده
استفاده از رنگهای طبیعی و لعابهای ساده
کاربرد در مراسم مذهبی و تشریفات درباری
نمونه آثار:
ظروف سفالی تپه حسنلو: با نقوش حیوانات و نمادهای آیینی.
سفالینههای تپه گورک: نمونههایی از سفالهای تزئینی با فرمهای هندسی دقیق.
این هنر نه تنها کاربردی، بلکه بیانگر تفکر زیباییشناختی و باورهای فرهنگی مادها است.
۳. معماری و هنرهای تزئینی: جلوه شکوه مادها در سنگ و آجر
اگرچه مواد اولیه محدود بود، مادها در معماری و تزیین ساختمانها خلاقیت چشمگیری داشتند. استفاده از ستونها، نقش برجستهها و تزیینات سنگی، به کاخها و معابد جلوهای خاص میداد.
ویژگیهای معماری مادها:
استفاده از آجر و سنگ در ساختار اصلی
نقش برجستههای حیوانی و انسانی به منظور جلوه دادن قدرت و اقتدار
ایجاد فضاهای تشریفاتی و آیینی در کاخها و معابد
نمونهها:
کاخها و معابد هگمتانه: نشاندهنده نظم هندسی و اهمیت تزئینات سنگی و فلزی.
این آثار گواهی بر توانایی مادها در ترکیب کاربرد و زیباییشناسی در معماری است.
۴. نساجی و پوشاک: جلوه هنر مادها در پارچه و رنگ
نساجی در دوران مادها نه تنها کاربردی بود، بلکه نمادی از جایگاه اجتماعی و هویتی فرهنگی به شمار میآمد. پارچهها بافته شده با طرحهای هندسی و رنگهای طبیعی، در مراسم مذهبی و تشریفات سلطنتی کاربرد فراوان داشت.
ویژگیهای نساجی مادها:
استفاده از پشم، کتان و ابریشمهای اولیه
رنگآمیزی با مواد طبیعی مانند گیاهان و مواد معدنی
طرحهای متنوع و نشانههای نمادین
نساجی مادها نه تنها هنر فنی، بلکه بیانگر هویت و موقعیت اجتماعی افراد بود.
۵. نقش فرهنگی و اجتماعی هنر مادها
هنر و صنایعدستی در دوران مادها بیش از یک فعالیت اقتصادی بود؛ آنها بازتابدهنده هویت فرهنگی، باورهای دینی و جایگاه اجتماعی افراد بودند. زیورآلات، لباسها و ظروف تزئینی نماد قدرت، ثروت و مقام اجتماعی افراد بود و نقش مهمی در مراسم آیینی و سیاسی ایفا میکرد.
این هنرها همچنین نقش مهمی در انتقال هویت فرهنگی به نسلهای بعدی داشت و تأثیر آن در دوران هخامنشی به وضوح مشاهده میشود.
۶. نتیجهگیری
آثار فلزی، سفالین، معماری و نساجی این دوره، نه تنها نشاندهنده مهارت و خلاقیت هنرمندان ماد است، بلکه تصویری روشن از زندگی فرهنگی، مذهبی و اجتماعی جامعهمادها را ارائه می دهد. درمیدهدکنیم می
