زمانی که از تکنگاری یا مونوگرافی در ایران سخن گفته شود، نام مونوگرافی ده طالبآباد (۱۳۴۵) به اذهان تداعی میگردد که به کوشش جواد صفینژاد به انجام رسید و تا به امروز مشهورترین نمونۀ کار مردمنگارانه در تاریخ علوم اجتماعی ایران بهشمار میآید.
اما پیشینۀ چنین تحقیقاتی در سنت ادبیات ایران و در آثار جلال آلاحمد است، که بیشتر توجه به تحقیق در باب عقاید و آداب و رسوم و فرهنگ عامه بود و خصوصیات طبقات و گروهها و نهادهای اجتماعی را در بر نمیگرفت؛ شامل اورازان (۱۳۳۳)، تاتنشینهای بلوکزهرا: سرجوه - برموه: زندگی روزمره در دو ده از بلوکزهرای قزوین (۱۳۳۷) و جزیرۀ خارک: دُرِّ یتیم خلیج (۱۳۳۷). بهزعم ازکیا، آلاحمد «سعی کرد از روابط تولیدی و انگارههای فرهنگی و سایر جنبههای زندگی روستایی ایران تصویر روشنی به خواننده عرضه کند.» (ازکیا، ۱۳۶۵، ۸۰)
یک دهه بعد، «مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران» بهعنوان اولین پایگاه علمی بررسیهای مبتنی بر تکنگاری، مجموعهای تحت عنوان دفترهای مردمنگاری را منتشر ساخت، که افزون بر اهالی ادبیات - همچون غلامحسین ساعدی (پزشک، نمایشنامهنویس و داستاننویس)، و سیروس طاهباز (نویسنده، مترجم و مصحح آثار ادبی)، یا افراد دیگر رشتههای علوم انسانی، همچون صفینژاد (جغرافیدان) - از کار محققان جوان و پیشکسوت علوم اجتماعی ایران بهره میبرد.
حاصل کار این مؤسسه آثاری از این دست بود:
- فشندک (۱۳۴۱) از هوشنگ پورکریم؛
- یوش (۱۳۴۵) از سیروس طاهباز؛
- مونوگرافی ده طالبآباد: نمونۀ جامعی از بررسی یک ده (۱۳۴۵) از جواد صفینژاد؛
- خیاو یا مشکینشهر: کعبۀ ییلاقات شاهسون، زبان و لهجه و نمونهای از لغات محلی (۱۳۴۴)، ایلخچی: یک ده صوفینشین در آذربایجان (۱۳۴۵) و اهل هوا (۱۳۴۵) از غلامحسین ساعدی؛
- بامدی، طایفهای از بختیاری (۱۳۴۶) از عزیز رخش خورشید و همکاران؛
- جزیرۀ خارک در دورۀ استیلای نفت (۱۳۴۲) از خسرو خسروی؛
- ایل باصری (۱۳۴۲) از فردریک بارت و ترجمۀ کاظم ودیعی؛
- مونوگرافی ده ابراهیمآباد (۱۳۴۰) با همکاری مهدی طالب، مونوگرافی ده ساعتلوی ارومیه (۱۳۴۵) و خیرآبادنامه (۱۳۴۷) با ترجمۀ هاشم رجبزاده، اثر موریو اونو؛
- حاجیآباد [بیرجند] (۱۳۴۷) اثر مصطفی ازکیا؛
- بهآباد (۱۳۴۲) از محمد مهاجر ایروانی؛
- حسن لنگی: ضمیمۀ بررسی اقتصادی و اجتماعی روستاهای بندرعباس (۱۳۴۶) از علیاکبر نیکخلق.
بدین ترتیب، نخستین موج از پژوهش علوم انسانی جدید در فرهنگ بومی مناطق مختلف ایران شکل گرفت که در سنت مردمشناسی انجام میپذیرفت. این موج نخست عمدتاً حاصل کار محققان بیرون از حوزۀ علوم اجتماعی بود، تنها به توصیف از طریق روش تحقیق میدانی و مشاهدۀ مشارکتی مؤلف در منطقه بسنده میکرد و از تحلیل و تبیین مناسبات اجتماعی و فرهنگی که مستلزم تئوریپردازی است، خالی بود.
ازکیا دراینباره مینویسد: «محققانی که در داخل ایران به سر میبردند، بهدلیل وجود سانسور و خفقان امکان نوشتن مقالات انتقادی را نداشتند. در «مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی» و «مؤسسۀ تحقیقات اقتصادی» مطالعاتی دربارۀ نواحی روستانشین ایران انجام گرفته است. اکثر این مطالعات بر واقعیات زندگی روستایی متمرکز بود، و به همین دلیل متأسفانه به چاپ نرسید و تعداد نسخ بعضی از آنها بهصورت پلیکپی هرگز از صد نسخه تجاوز نکرد. با اینهمه یکی از جامعهشناسان و محققان روستایی به نام خسرو خسروی تلاش و کوشش مستمری در جمعبندی این مطالب تحقیقی کرد و چندین کتاب و مقاله دربارۀ روستاهای ایران به رشتۀ تحریر درآورد؛ اما نامبرده نیز به ارزیابی و انتقاد از برنامههای اصلاحات ارضی و سایر برنامههای توسعۀ روستایی مبادرت نکرد.» (ازکیا، ۱۳۶۵، ۷۹).
بدینترتیب، تکنگاری بدل به موضوع اصلی پایاننامههای دانشجویی مؤسسه و سپس دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران شد. یکی از این تکنگاریهای دانشجویی، بررسی اقتصادی-اجتماعی شیوۀ مقایسۀ واحد کار زراعی و صیفیکاری روستای حاجیآباد لکها (قم)، به قلم فضلالله مرتضوی، پایاننامۀ کارشناسیارشد در دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران بود که در ۱۳۵۶ با راهنمایی دکتر ازکیا تدوین و دفاع شد.
این پایاننامه (مرتضوی، ۱۳۵۶) شامل شش فصل است: فصل نخست به کلیاتی راجع به منطقۀ قم (که در آنزمان زیرمجموعۀ استان مرکزی بود) میپردازد؛ فصل دوم، «شناسایی روستای حاجیآباد»؛ فصل سوم، «ساخت اجتماعی-اقتصادی»؛ فصل چهارم، «نظام زمینداری»؛ فصل پنجم، «آبیاری روستای حاجیآباد»؛ و فصل ششم، «صیفیکاری در قم». نسخههایی از این پژوهش که در ۱۴۴ صفحه بهصورت تایپی، همراه با جداول متعدد و صفحات مصور شامل طرحهای دستی از ساختار قنات و... تدوین شده، در کتابخانۀ دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران و نیز کتابخانۀ ملی در دسترس است.
برگرفته از فصل اول کتاب:
تکنگاری حاجیآباد لکها: روستایی کویری در گذار به شهر
پژوهش و نگارش: سجاد حسینخانی قبادی
مجموعۀ مردمنگاری ایران، ۱
چاپ اول: پاییز ۱۴۰۳
