وقتی جامعه زخم برمیدارد، اول حقیقت را میکشد
آزاده مدنی
هیچ جامعهای یکشبه به جایی نمیرسد که اندیشیدن جرم شود.
پیش از آن، سالها ترس انباشته میشود، خشم عمومی بالا میرود، اعتماد از بین میرود، و هر گروه، گروه دیگر را نه رقیب، بلکه تهدیدی برای بقا میبیند. در چنین وضعی، حقیقت دیگر چیزی برای کشف کردن نیست؛ به سلاحی برای حذف یکدیگر تبدیل میشود.
در یونان باستان، آتن پس از سالها جنگ، بیماری، شکست، تحقیر و آشوب داخلی، دیگر آن شهر بااعتمادبهنفس و آزاداندیش سابق نبود. جامعه خسته، عصبانی و دوپاره شده بود. آدمها کمتر میفهمیدند و بیشتر واکنش نشان میدادند. سیاست از گفتوگو به سوءظن و انتقام لغزیده بود. زبان هم تغییر کرده بود: احتیاط، ترس نامیده میشد؛ افراط، شجاعت؛ و نفرت، تعهد سیاسی. این همان لحظهای است که یک جامعه از درون شروع به فروپاشی میکند.
سقراط در دل همین ویرانی ایستاده بود؛ نه با شمشیر، نه با لشکر، نه با دستگاه تبلیغات، بلکه با پرسش. او میخواست مردم دوباره دربارهی عدالت، فضیلت، حقیقت و مسئولیت فکر کنند. اما در جامعهای که زیر فشار بحران له شده، پرسشگر اغلب از دروغگو خطرناکتر به نظر میرسد. دروغگو دستکم به کار یکی از اردوگاهها میآید؛ اما پرسشگر، آرامشِ دروغینِ همهی اردوگاهها را بر هم میزند.
به همین دلیل، مرگ سقراط فقط مرگ یک فیلسوف نبود؛ نشانهی بیماریِ جامعهای بود که دیگر توان تحمل فکر کردن را نداشت. جامعهای که آنقدر از زخم و شکست و نفرت پر شده بود که بهجای درمان خود، به حذف صدای مزاحم رو آورد.
و این شاید یکی از بیرحمترین درسهای تاریخ باشد:
وقتی یک ملت به جایی برسد که میان منتقد و دشمن، میان حقیقت و تبلیغات، و میان عدالت و انتقام فرق نگذارد، دیگر فقط افراد را نمیکشد؛ آیندهی خودش را هم اعدام میکند.
