چک سفید امضا به چکی گفته میشود که صادرکنندهی آن، مبلغ و تاریخ دریافت وجه را مشخص نمیکند و تنها چیزی که بر روی چک دیده میشود، امضای صادرکننده است. این چک به شخص طلبکار داده میشود و دارندهی چک نیز میتواند سایر مندرجات لازم را شخصاً و یا از طریق نمایندهی قانونی خود، تکمیل و به بانک تحویل دهد و در مقابل وجه موردنظر را دریافت کند. از نظر قانونی دریافتکنندهی چک سفید امضا این حق را دارد که خودش هر مبلغی را که بخواهد بر روی چک بنویسد. همچنین میتواند تاریخ دریافت چک را نیز مشخص کند تا هر زمان که مایل باشد آن را از بانک دریافت نماید.
چک سفید امضا اولین بار در سال 1372 در قانون صدور چکِ مصوب سال 1355 ذکر شد. در این قانون برای چک سفید امضا نیز همانند چک تضمینی، چک وعدهدار و چک مشروط، مقرراتی وضع شد. بنابراین در صورت تخلف صادرکنندهی چک سفید امضا نیز تحت تعقیب قانونی قرار میگیرد. دریافت وجه چک سفید امضا میتواند توسط دارندهی چک و یا از طریق نمایندهی قانونی او انجام شود.
نحوه صدور چک سفید امضاء
اگر چه در چک سفید امضا تاریخ دریافت وجه و مبلغ به عدد و حروف درج نمیشود، اما باید در آن امضاء صادرکننده، تاریخ و محل صدور، تعیین ذینفع یا حامل، شماره حساب جاری، نام و نام خانوادگی صادرکننده و بانک محال علیه درج شود. البته در بسیاری از موارد نام و نام خانوادگی صادرکنندهی چک سفید امضا ذکر نمیشود. بلکه فقط درج شماره حساب جاری او کفایت میکند. نوشتن محل صدور نیز ضرورتی ندارد و قانون فرض را بر این میگیرد که محل صدور و محل پرداختِ وجه، یکسان است.
نام بانک محال علیه نیز زمان صدور دستهچک، بر روی تمامی اوراق آن چاپ میشود که مهر آن در قسمت بالای ورقهی چک به چشم میخورد. این کار برای جلوگیری از جعل چک انجام میشود. پس وجود چنین مهری در بالای چک سفید امضا ضرورت دارد.
مقررات مربوط به چک سفید امضا
مقررات مربوط به چک به طور کلی در قانون تجارت و در مواد 310 تا 317 بیان شده است. اما در این قانون به جنبهی کیفری صدور چک سفید امضا هیچ اشارهای نشده است. در قانون مجازات عمومی 1304 و 1312 به طور مکرر به صدور چک بلامحل و بدون اعتبار پرداخته شده است که هر کس بدون اعتبار چک صادر کند، به جزای نقدی معادل یک بیستم وجه چک محکوم میشود.
در قوانین مجازات عمومی این سالها نیز چنین مقرر شده است: « اگر کسی از روی سوء نیت، چک را بدون اعتبار صادر کند و یا بعد از صادر کردن چک تمامی یا بخشی از اعتبار حساب خود را خالی کند، به نحوی که دارندهی چک قادر به دریافت وجه چک نباشد، به مدت 6 ماه تا 2 سال به حبس محکوم میشود. در عین حال باید جزای نقدی را که نباید بیش از دو برابر وجه چک و کمتر از ربع آن باشد، پرداخت کند».
این قانون اگرچه در مورد چک مقرر شده، اما در مورد چک سفید امضا نیز صادق است. حتی اگر صادرکنندهی چک سفید امضا بر سر مبلغ با دارندهی چک توافق نکند و او نیز مبلغی بیش از توان مالی صادرکننده را بر روی چک درج کند، همچنان او به مجازات مذکور محکوم میشود.
برخورد قانون با صادرکنندهی چک سفید امضا بلامحل
قانون با کسی که چک سفید امضا بلامحل صادر میکند به دو نحوه برخورد میکند:
الف – صدور چک سفید امضاء بلامحل در حالت عادی و بدون سوءنیت بوده باشد و صادرکننده توان مالی برای پرداخت وجه چک را نداشته باشد.
ب – صدور چک سفید امضاء بلامحل با سوءنیت صادرکننده همراه باشد.
براساس مادهی 12 قانون صدور چک سال 1355، صدور چک سفید امضا قابل تعقیب کیفری نیست. همچنین در این ماده بیان شده است که اگر بر روی چک تاریخ صدور ذکر نشود و یا تاریخ واقعی صدور چک بر تاریخ درجِ متن چک مقدم باشد، نمیتوان آن را از طریق محاکم کیفری پیگیری کرد.
حتی در ابتدا مجازات حقوقی نیز برای آن در نظر گرفته نشد. در واقع براساس این قانون چک سفید امضا نیز نوعی چک بدون تاریخ و وعدهدار محسوب میشد که قانون، جنبهی کیفری و حقوقی را از آن سلب کرده بود. هر چند این نوع چک به منظور پرداخت بدهی و یا ضمانت صادر میشد، اما در بسیاری از مواقع به وسیلهای برای کلاهبرداری و فرار از مجازات برخی از افراد جاعل تبدیل میشد.
به همین دلیل در سال 1372 در قانون صدور چک سفید امضا، تغییراتی انجام شد. در مادهی 5 همین قانون چنین مقرر شده است: «صدور هرگونه چک سفید امضا، تضمینی، تأمین اعتبار، مشروط و وعدهدار ممنوع است و در صورت عدمپرداخت مبلغ هر یک از این چکها، دارندهی چک میتواند علیه صادرکننده شکایت کند. در این صورت شکایت او از طریق محاکم حقوقی قابل پیگیری است و صادرکنندهی چک سفید امضا نیز به 6 ماه تا 2 سال حبس و یا جزای نقدی پرداخت 100 هزار تا 10 میلیون ریال محکوم میشود». دارندهی چک سفید امضا میتواند با مراجعه به محاکم حقوقی، صادرکننده چک را پیگیری کند.
شرایط صدور چک سفید امضا
قانون برای چک سفید امضا شرایطی را مشخص کرده است که بر مبنای آن برخی از چکهای سفید امضا تنها در ظاهر اعتبار دارند اما از نظر قانون بیارزش هستند و دارندهی این نوع چک نمیتواند از طریق محاکم حقوقی آنها را پیگیری کند. یک چک سفید امضا باید شرایط زیر را داشته باشد:
1- تمامی مندرجات لازم در چک سفید امضا از جمله تاریخ صدور باید نوشته شود. در صورتی که چک بدون تاریخ صدور باشد، نمیتوان آن را چک سفید امضا نامید. بلکه باید آن را در ردیف چک بدون تاریخ برشمرد. در مادهی 12 قانون صدور چک مصوب 1355 نیز مقرر شده است که چک سفید امضا با چک بدون تاریخ، متفاوت از هم هستند.
اما در مادهی 13 قانون همین قانون چنین مقرر شده است: «هر چکی که فاقد مبلغ باشد، چک سفید امضا محسوب میشود؛ خواه در آن تاریخ صدور و یا نام ذینفع درج شده و یا نشده باشد». در صورتی که دریافتکنندهی چنین چکی قادر به دریافت طلب خود نباشد، میتواند برای دریافت طلب خود، به مراجع حقوقی مراجعه کند.
2- در چک باید نام ذینفع و یا عبارت «وجه حامل» ذکر شود. هر چند برخی معتقدند که چنین چکی همچنان در ردیف چک سفید امضا قرار میگیرد. اما براساس مادهی 312 قانون تجارت، در چک سفید امضا نیز باید شرایط قانونی از جمله ذکر کردن نام ذینفع و یا حداقل عبارت «وجه حامل» رعایت شود.
اما به موجب مادهی 5 قانون متحدالشکل ژنو، در صورتی که در چک سفید امضا نام ذینفع ذکر نشود، میتوان آن را در وجه حامل تلقی کرد. اما باید سایر مندرجات چک که پیشتر به آن اشاره کردیم، رعایت شود. مهمترین موضوع در مورد چک، مبلغ است که در این نوع چک ذکر نمیشود. در اغلب مواقع براساس توافقی که بین صادرکننده و گیرندهی چک سفید امضا وجود دارد، مبلغ آن تعیین میشود.
3- در مواردی هم ممکن است صادرکنندهی چک سفید امضا تنها قادر به امضاء این نوع چک باشد و واجد شرایط برای قید و درج سایر اطلاعات در چک نباشد. در این موارد نیز قانون همچنان چک را سفید امضا محسوب میکند.
4- در چک سفید امضا ممکن است همانند چک معمولی، همه چیز از جمله نام ذینفع یا وجه حامل ذکر شود و تنها تاریخ دریافت وجه و مبلغ ذکر نشود. با این شرایط باز هم چک سفید امضا محسوب میشود که دریافتکنندهی این نوع چک نیز میتواند شخصاً و یا از طریق وکیل برای دریافت وجه آن به مراجع حقوقی مراجعه کند.
اگر چک سفید امضا حاوی نام خانوادگی ذینفع نباشد
یکی دیگر از قوانین مهم در مورد چک سفید امضا ذکر کردن نام و نام خانوادگی ذینفع به طور کامل است. اما ابهامی که در برخی از مواقع پیش میآید، ذکر کردن تنها نام خانوادگی ذینفع در چک سفید امضا است. حال سوال اینست که آیا در چنین مواردی باز هم میتوان گفت چک سفید امضا اعتبار حقوقی دارد یا خیر؟
براساس نظریهی شمارهی 1797/7 مورخ 10/4/71 ادارهی حقوقی دادگستری، صادرکنندهی چک سفید امضا موظف نیست تا نام و نام خانوادگی ذینفع یا دریافتکنندهی چک را به طور کامل ذکر کند. بلکه این کار بر عهدهی بانک است که زمان پرداخت وجه باید مشخصات کامل دارندهی چک را دریافت کند. دارندهی چک نیز موظف است تا اطلاعات مربوط به خود را در پشت چک سفید امضا ذکر کند.
وظایف بانک در برابر دارندهی چک سفید امضا
وقتی کسی چک سفید امضا را از فرد دیگری دریافت میکند، میتواند با مشخص کردن مبلغ و تاریخ دریافت وجه به بانک مراجعه کند. در این مورد بانک با بررسی مندرجات چک و شرایط قانونی آن، باید وجه را به دارندهی چک سفید امضا پرداخت کند. بانک هیچ دخالتی در مسائل و قراردادهای بین دارنده و صادرکنندهی این نوع چک ندارد. این نهاد تنها موظف به پرداخت وجه چک است. البته باید مبلغ مندرج در چک با میزان موجودی حسابِ صادرکنندهی چک سازگار باشد.
اگر قبل از مراجعهی دارندهی چک سفید امضا به بانک، صادرکنندهی چک به بانک دستور مسدود کردن حساب را دهد، کارکنان بانک نیز باید از پرداخت وجه به دارندهی چک سفید امضا خودداری ورزند. همچنین اگر موجودی حساب صادرکنندهی این نوع چک کافی نباشد، بانک از پرداخت وجه به دارندهی چک معذور است.
چک سفید امضا چه کاربردهایی دارد؟
صدور چک سفید امضا در نگاه اول خطر و ریسک بزرگی است که هر کسی حاضر به انجام آن نیست. زیرا دارندهی آن میتواند مبلغ بیش از توان صادرکننده را بر روی چک درج کند. اگر صادرکننده قادر به پرداخت وجه مورد نظر نباشد، از طریق مراجع حقوقی پیگیری میشود و مجازات 6 ماه تا 2 سال را برای او به دنبال دارد. حال سوال اینجاست که صدور چک سفید امضا در چه مواقعی انجام میشود و یا چه کسانی حاضرند این نوع چک را صادر کنند؟
پاسخ این سوال در موارد زیر قابل بررسی است:
1- زمانی که دو نفر برای یک معاملهی نامشروع به پرداخت وجه نیاز دارند و یا باید رضایت یکی از طرفین جلب شود. برای مثال در معاملات ربوی، اغلب چک سفید امضا رد و بدل میشود.
2- گاهی نیز چک سفید امضا برای ضمانت یک معاملهی مشروع استفاده میشود. برای مثال زمانی که مستاجر براساس قرارداد باید در تاریخ مشخصی، ملک را تخلیه کند و باید این اطمینان را نیز به صاحب ملک بدهد. پس با صدور چک سفید امضا میتواند وعدهی خود را ضمانت کند.
3- در معاملات غیرقانونی مثل قاچاق کالا و موادمخدر، طرفین معامله برای جلب رضایت و اعتماد به طرف مقابل، چک سفید امضا صادر و دریافت میکنند.
4- در معاملات تجاری بین شرکتها برای تضمین عمل به وعدهها، چک سفید امضا صادر و دریافت میشود. البته به دلیل ریسک و خطراتی که به دنبال دارد، این مورد به ندرت انجام میشود.
تعقیب کیفری و حقوقی چک سفید امضا
چک سفید امضا تعقیب کیفری ندارد و باید آن را در مجموعهی چکهایی به حساب آورد که مشمول ماهیت حقوقی است. اگر دارندهی چک سفید امضا به بانک مراجعه کند، اما بانک به هر دلیلی قادر به پرداخت مبلغ چک به این فرد نباشد، باید گواهی عدم پرداخت را به او ارائه دهد. سپس این فرد میتواند برای دریافت طلب خود به مراجع حقوقی مراجعه کند.
براساس مادهی 5 قانون صدور چک، اگر چک سفید امضا به وجه نقد تبدیل نشود، باید آن را در ردیف چکهای بلامحل بهحساب آورد. در این صورت تنها از طریق محاکم حقوقی قابل پیگیری است.
مراحل قانونی پیگیری چک سفید امضا بلامحل
زمانی که دارندهی چک سفید امضا قادر به دریافت وجه نیست، میتواند از سه طریق برای دریافت طلب خود اقدام کند:
1- دادخواست شکایت به دوایر اجرای ثبت
چک یک سند لازمالاجراست که دارنده در صورت بلامحل بودن چک، میتواند به دوایر اجرای ثبت مراجعه کند. سپس درخواست صدور اجرائیه را بر علیه صادرکنندهی چک به این نهاد ارائه دهد. همچنین او میتواند اموال منقول و غیرمنقول صادرکنندهی چک را برای توقف، به دادگاه معرفی کند.
2- ارائهی شکایت تجاری از طریق تقدیم دادخواست
در این روش دارندهی چک میتواند دادخواست خود را برعلیه صادرکنندهی و یا ظهرنویس چک سفید امضا، به محاکم قضایی اقامهی دعوی تجاری ارائه دهد. او میتواند از دادگاه درخواست تامین خواسته بدون تودیع خسارات احتمالی را نیز داشته باشد.
3- اقامه دعوی مدنی از طریق دادخواست
در روش سوم دارندهی چک سفید امضا میتواند علیه صادرکنندهی این نوع چک، اقامهی دعوی نماید. براساس مادهی 20 قانون صدور چک، حتی اگر دارندهی چک به وظایف خود عمل نکرده باشد، حق اقامهی دعوی مدنی برعلیه صادرکننده را از طریق دادخواست دارد.
