الخوارزمی؛ الگوریسم؛ الگوریتم

سفری شگفت انگیز از علوم ابتدایی قرون وسطی به دل تکنولوژی عصر جدید

خوارزمی که بود و چه کرد!؟

محمد بن موسی خوارزمی دانشمند بنام ایرانی است که در سال‌های ۷۵۰ تا ۸۵۰ میلادی زندگی می کرد.

وی در حوزه‌های مختلفی از جمله ریاضیات، ستاره‌شناسی، جغرافیا و… تبحر داشت که حاصل تحقيقات و تالیفات او هنوز مورد استفاده قرار می گیرد.

کتاب جبر و مقابله او را بسیاری از مترجمان مشهور قرون وسطی ترجمه کرده‌اند. وی چنان اثری بر اروپا گذاشت که سده نهم میلادی را *سده خوارزمی* نامیدند. بیشترین چیره‌دستی خوارزمی در حل معادلات خطی و درجه دوم بود.

*پدر علم جبر*

ریشه جبر به ایران باستان برمی گردد. جبر خوارزمی نخستین اثر مستقل تاریخ ریاضیات در موضوع جبر است.به همین خاطر او را به عنوان پدر علم جبر می شناسند.

کتاب «المختصر فی حساب الجبر و المقابله» در ۱۸۳۱ میلادی توسط فردریک رُزن به زبان انگلیسی ترجمه شد.

در بخشی از این کتاب آمده است:

۱. نخست همه معادلات درجه دوم شناخته‌شده زمانش را بررسی می‌کند؛

۲. روش حل هریک از آن‌ها را ارائه می‌دهد، و

۳. این روش‌ها را با کمک هندسه اثبات می‌کند.

این سه مرحله علم «جبر» را تشکیل می‌دهند.

خوارزمی در کتاب خود به جای مجهول درجه اول یعنی (X) از کلمه «شیء» به معنی چیز نامعلوم استفاده می‌کند. عیسویان اروپا در اسپانیا هنگامی که کتاب‌های مسلمانان را به زبان خود ترجمه کردند، کلمه عربی «شیء» را با اندکی تحریف، با تلفظ «Xei» برگرداندند و پس از آن‌که نوشتن معادلات به صورت نمادگذاری معمول شد (قرن ۱۶) اروپاییان «X» را به عنوان حرف اول آن واژه به جای مجهول درجه اول اختیار کردند.

*خوارزمی در دنیای بی انتهای اعداد*

⭕️خوارزمی نخستین کسی است که عدد صفر را اختراع و برای آن اعمال ریاضی تعریف کرد.

⭕️چیزی که امروزه تحت عنوان اعداد انگلیسی شناخته می شود برگرفته از شیوه عدد نگاری هندی_پارسی است. اروپاییان از طریق کتاب «حساب الهندی» نوشته ‌خوارزمی دانشمند ایرانی، با این شیوهٔ نگارش اعداد آشنا شدند، آن را برای خود برداشتند و به اسم اعداد انگلیسی معرفی کردند!

نکته جالب توجه در رابطه با این اعداد این است که تعداد زوایای هر عدد با خود آن عدد برابر است.(مثال: عدد 1 دارای یک زاویه و عدد 2 دارای دو زاویه است. به شکل اعداد توجه کنید!)

*کامپیوتر و فضای مجازی را از خوارزمی داریم. الگوریتم چیست؟*

الگوریتم ارائه مجموعه ای از دستورالعمل هایی برای حل مسئله یا انجام محاسبات است. واژه الگوریتم برگرفته از نام خوارزمی است که در ترجمه فرانسوی و بعد به لاتین، واژه الخوارزمی در گویش لاتین به الگوریتم تبدیل شد.

در طی جنگ های صلیبی در پی ارتباطات‌ مشرق زمین با اروپا پای الگوریتم خوارزمی به دنیای غرب گشوده شد.

پس از گذشت سال ها از استفاده از الگوریتم، آلن تورینگ ریاضی‌دان بریتانیایی در جنگ جهانی دوم با استفاده از الگوریتم توانست کشف کند که یک ماشین چگونه می تواند دستورالعمل‌های پیچیده الگوریتمی را دنبال کند و از اینجا عصر کامپیوتر متولد شد.

کتاب Algoritmi de numero Indorum که ترجمه کتاب جمع و تفریق با عددهای هندی او به لاتین است باعث شد تا دستگاه عددی در اروپا از عددنویسی رومی به عددنویسی هندی-عربی تغییر یابد؛ چیزی که هنوز نیز در اروپا و دیگر نقاط جهان فراگیر است.

*خوارزمی و علم جغرافیا*

⭕️خوارزمی علاوه بر جبر و ریاضیات در جغرافی زمان خود نیز تبحر داشت. وی اطلسی از نقشه آسمان و زمین تهیه کرد و نیز نقشه‌های جغرافیایی بطلمیوس را اصلاح کرد.

کتاب جغرافی خوارزمی با عنوان صورةالارض، شامل طول‌ و عرض جغرافیایی محل‌های مختلف روی ربع مسکون زمین بود و در هر بخش جاها بر حسب تقسیم‌بندی قدیمی «هفت اقلیم» مرتب شده است. نام مکان‌ها با کتاب بطلمیوس یکی است و مختصات آن‌ها، گاه یکسان یا بنابر روشی منظم متفاوت است ولی بسیار دور از آن است که ترجمه یا اقتباسی از رساله بطلمیوس بوده باشد و ترتیب نقشه‌ها و کتاب از ریشه متفاوت است.

⭕️از دیگر کارهای خارق‌العاده خوارزمی، تعیین طول یک درجه از نصف‌النهار زمین است که کروی بودن زمین را مشخص می‌کند. خورازمی با گمانه زنی هایی در دشت‌های شمالی رود فرات و پالمیر در سوریه توانست طول یک درجه نصف النهار زمین را در درجه ۵۶ میل ثبت کند. عددی که فقط ۸۷۰ متر با رقمی که امروز با استفاده از مدرن‌ترین ابزار و وسایل علوم جدید ثبت شده است تفاوت دارد.

سالروز بزرگداشت خوارزمی گرامی باد.

✍🏻 فاطمه مرادی ترم چهار بهداشت مدارس

نشریه دانشجویی مسیر🌱

| @masir_mazums | 🇮🇷