عبدالمجید مهدوی دامغانی
مشاور علمی شرکت آرمان پندار هستی (پُرفیرو)
دانشیار اگرواکولوژی پژوهشکدۀ علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی
عضو شاخۀ زراعت و اصلاح نباتات فرهنگستان علوم ایران
این مقاله نخستین بار در «ویژهنامۀ پایداری و مسئولیت اجتماعی در صنعت غذا» به کوشش انجمن ارگانیک ایران در اسفند ۱۴۰۳ منتشر و توسط نگارنده در تاریخ ۶ اسفند ارائه شده است.
کشاورزی ارگانیک، علاوه بر ابعاد فنی و محیطزیستی خود، واجد ابعاد مهم اجتماعی، فرهنگی و فلسفی است که به دلایل گوناگون در سایۀ مفهوم «ارگانیک بهمثابۀ محصول طبیعی» و «ارگانیک یعنی تولیدِ بدون بهرهگیری از نهادههای شیمیایی صنعتی» قرار گرفته است. در اصول چهارگانۀ این شیوه از کشاورزی دستکم دو بار بهصراحت از موضوع مسئولیت اجتماعی در این نوع ویژه از کشاورزی یاد شده است.
در اصل نخست، که از آن با عنوان «اصل سلامت» (Principle of Health) یاد میشود، آمده است: «کشاورزی در این حالت باید موجب حفظ و بهبود سلامتِ خاک، گیاه، حیوانات، انسان و سیارۀ زمین بهعنوان ماهیت یکپارچه شود». در این تعریف، رسالت این نوع کشاورزی صرفاً سلامت انسان یا محیط نیست، بلکه کشاورزی در این حالت موظف است سلامت ارکان کرۀ زمین را حفظ کرده و بهبود ببخشد.
در اصل چهارم که بهعنوان «اصل مراقبت» (Principle of Care) معروف است، صریحتر به موضوع مسئولیت در آن پرداخته شده است: «کشاورزی ارگانیک باید به شکلی پیشگیرانه و مسئولانه راهبری شود تا سلامت و رفاه نسلهای کنونی و آتی و محیطزیست حفظ شود». بنابراین، این شیوۀ کشاورزی سازگار با طبیعت بنا به تعریف و ماهیت خود، رهیافتی مبتنی بر مسئولیت اجتماعی است که:
نباید موجب کاهش سلامت محیط و همۀ اجزای آن شود؛
باید سلامت را در همۀ ارکان خود تقویت کند؛
این وظیفه به شکلی پیوسته و این مسئولیت حتی در آینده نیز متوجه پیامدهای آن هست و خواهد بود.
بیگمان، بخشی از چالشها و مشکلاتی که اکنون فراروی این نوع از کشاورزی قرار دارد، ناشی از کمرنگ شدن این ابعاد مسئولانه و بی(کم)توجهی به ماهیت و فلسفۀ این شیوه از کشاورزی رخ داده است. فقط برای اشاره، خالی از لطف نیست اگر بزرگترین دغدغۀ کنونی جهانی ارگانیک، یعنی «رایجگرایی» (conventionalization) را ناشی و برخاسته از همین غفلت از ابعاد مسئولیت اجتماعی ارگانیک بدانیم.
افزون بر آن، کشاورزی در این سیستم برگرفته از مفهوم کلان «عدالت اجتماعی» هم هست که در استانداردهای آن بهروشنی جلوهگر است و در آن بر وظایف و مسئولیت کشاورزی در این حالت در برابر تولیدکنندگان، مصرفکنندگان و همۀ ذینفعان تأکید شده است.
ما در پُرفیرو، بهعنوان مجموعهای که تولیدکنندۀ محصولات سالم و ارگانیک کشاورزی است، چشمانداز خود را «تولید دانشبنیان محصول سالم و ارگانیک بر پایۀ دانش کهن بومی و فناوریهای نو» برای خلق یک برند ایرانی با کیفیت جهانی تعیین کردهایم. برای تحقق این امر، رهیافت مشارکتی برای ما یک الزام، و نه یک گزینه، و توانمندسازی جوامع محلی یک وظیفه، و نه یک ویژگی درنظر گرفته شده است.
در پُرفیرو این باور نهادینه شده است که برای تولید پایدار محصولاتی با ویژگیهای پیشگفته، تولیدکنندگان باید توانمند شوند، تبادل دانش و فناوری میان ما و آنها صورت بگیرد، پُرفیرو بهعنوان سازمانی یادگیرنده عمل کند و انتقال دانش و فناوری را تسهیل کند تا زنجیرۀ ارزش محصول سالم و ارگانیک تکمیل و ارزشآفرین گردد.
پرفیرو در حال حاضر چهار محصول دارد:
خرمای پیارم که دستچین از نخلستانهای حاجیآباد است و هماکنون دو پایلوت ارگانیک آن فعال است؛
پستۀ ارگانیک اکبری از باغهای پستۀ زرندیه؛
مغز بادام ایرانی از باغستانهای سامان در چهارمحال و بختیاری؛
و انجیر خشک استهبان.
همۀ این محصولات مورد پایش دقیق متخصصان پرفیرو قرار دارند و هر سال، محصول پیش از ورود به کارخانه به آزمایشگاههای مرجع و معتمد ارسال میشود و پس از تأیید سلامت برای فراوری و بستهبندی پردازش میشود. گواهیهای گوناگون محصولات پرفیرو در سایت شرکت بارگزاری شده است.
در این مقاله، تجربۀ هفتسالۀ پرفیرو از تولد تا تولید یک برند که مبتنی بر اصول پیشگفته حرکت کرده، برای عرضۀ خرمای پیارم خود بررسی شده است.
نقل است که از میکلآنژ پرسیدند مجسمۀ داود را (که به اعتقاد برخی، یکی از آفریدههای هنری برتر تمام تاریخ بشری است) چگونه خلق کردی؟ او پاسخ داد: «بسیار ساده، هرچه را که داود نبود، تراشیدم.»
خرمای پیارم یکی از برترین محصولات کشاورزی ایران است؛ طعم ویژه، ارزش غذایی بالا، محدود بودن تولید و دیگر ویژگیهای متمایز این خرما، پیارم را به یکی از محصولات کشاورزی ایران که آنچنان که باید قدر ندیده، تبدیل کرده است.
در بازار داخل، در مقایسه با رطب، خرمای پیارم نتوانسته است به محصولی ثابت در سفره و سبک زندگی ایرانی بدل شود. افزون بر آن، با وجود آنکه ایران همواره یکی از برترین صادرکنندگان خرما در بازارهای جهانی بوده است، اما از نظر ارزش دلاری، رقبای ما بهتر عمل کرده و سهم بالایی از بازار جهانی خرمای مرغوب را در اختیار گرفتهاند.
این در حالی است که پیارم واجد ویژگیهای بسیار زیادی برای حضور در بازارهای جهانی است. از سوی دیگر، تولید داخلی این محصول در حاجیآباد هرمزگان، که خاستگاه و قطب تولید پیارم ایران است، با چالشها، ناترازیها و دشواریهای گوناگونی روبهرو بوده است.
بنابراین، با توجه به وضعیت کنونی بازار خرمای پیارم حاجیآباد و نگرانیهای تولیدکنندگان از ثبات و پایداری کسبوکار مبتنی بر تولید پیارم از یکسو، ماهیت بالقوه سالم و کمنهادۀ نخلستانهای پیارم منطقه از سوی دیگر و نیازهای بازار و از همه مهمتر، رسالت ما در خلق برندهای ارزشآفرین ایرانی که بتوانند حضوری قدرتمند، پایدار و موثر در بازار داشته باشند، ضرورت رفع خلأ تولید و بازاریابی خرمای پیارم سالم و ارگانیک حاجیآباد بیش از پیش آشکار بوده است. مهمترین گامهایی که پرفیرو در این مسیر برداشت به شرح زیر است:
تولید پایدار محصول سالم و بدون استفاده از سموم و آفتکشها که قابلیت رقابت در بازارهای داخلی و جهانی را داشته باشد، مستلزم شناخت دقیق اکوسیستم تولیدی و همۀ اجزای آن است. با پذیرفتن این گزاره که «نظامهای کشاورزی سامانههایی متشکل از اجزای بههمپیوسته هستند که هر یک از این اجزا بر دیگران اثر گذاشته و از آنها تأثیر میپذیرند»، برای حرکت به سمت تولید پایدار خرمای پیارم سالم و ارگانیک در شهرستان حاجیآباد ما نیازمند آن بودیم که در گام نخست، علاوه بر شناخت محیط و مولفههای فیزیکی و فنی آن، شناخت کاملی نیز از تولیدکنندگان، بینش، نگرش و روش آنها داشته باشیم.
امروزه، تولید محصول سالم و ارگانیک فرایند کاملاً دانشبنیان و مبتنی بر فناوریهای نو است که علاوه بر دانش بومی و ضمنی موجود در نظامهای تولید، از یافتهها و دستاوردهای نوین علم و فناوری نیز بهره میگیرد. بر همین اساس، هدف اول ما فهم بینش و اقبال تولیدکنندگان پیارم نسبت به دانش و فناوریهای نو و همچنین شناخت و تمایل آنها نسبت به تولید چنین محصولاتی بود.
نخستین مرحلۀ کار ما از سال ۱۳۹۶ و با طرح پرسش و کندوکاو برای شکلگیری طرح اولیۀ کسبوکاری مبتنی بر محصولات سالم و ارگانیک ایرانی آغاز شد. در سال ۱۳۹۷ خرمای پیارم بهعنوان یکی از گزینهها انتخاب شد و بازار جهانی خرما و نمونههای خرمای پیارم بازار مطالعه شد و امکانسنجی تأمین محصول سالم از نخلستانهای حاجیآباد و آنالیز کامل شیمیایی، فیزیکی و میکروبیولوژیکی نمونههای خرمای پیارم حاجیآباد از همان سال صورت گرفت. این در حالی است که محصول پیارم برند پرفیرو در سال ۱۴۰۲ وارد بازار شد.
در ادامه، برای شناخت تولیدکنندگان پرسشنامهای با موضوع «سنجش نگرش و میزان بهکارگیری فناوریهای کشاورزی توسط نخلکاران حاجیآباد» طراحی و در نیمۀ نخست سال ۱۴۰۰ در قالب مصاحبههای رودررو با حدود ۲۰۰ تولیدکنندۀ پیارم در شهرستان حاجیآباد تکمیل گردید. در این پرسشنامهها اطلاعات مربوط به موضوعات پنجگانۀ زیر از تولیدکنندگان اخد شد:
باورهای پیشین و نقش آنها در سرمایهگذاری تولیدکننده در زمینۀ فناوری و دانش نوین در نخلستان خود؛
متغیرهای بازار و نقش آنها در تصمیمگیری در استفاده از روشها و فناوریهای نوین کشاورزی؛
نگرش نسبت به آموزش و استفاده از روشهای فناورانۀ کاشت، داشت و برداشت؛
بینش و دانش رویکرد به تولید خرمای ارگانیک؛ و
استخراج اطلاعات فردی، میزان تولید و فروش در دو سال اخیر.
بهدنبال آشنایی با طیف گستردهای از تولیدکنندگان پیارم در شهرستان حاجیآباد، ما بهدنبال تأمین خرمای پیارم سالم، به معنی محصولی با کمینۀ کاربرد نهادههای شیمیایی کشاورزی، پسماند نهادهها و آفتکشها و بیشینۀ ارزش غذایی و کیفیت بازاری بودیم.
کلیۀ خرمای پیارمی که توسط مجموعه خریداری شد، برای آزمونهای سلامت و ایمنی به آزمایشگاههای مرجع ارسال شد. از سال ۱۳۹۷ تا این تاریخ (زمستان ۱۴۰۳)، خرمای پیارم حاجیآباد بهطور عام و پیارم تأمینکنندگان پرفیرو بهطور خاص مورد ارزیابیهای جدی و دقیق برای آفتکشها و بقایای آنها و همچنین سلامت میکروبی قرار گرفته است. دو نمونه از این آزمونها در جداول ۱ و ۲ ارائه شدهاند.
نتایج این آزمایشها حکایت از عدم وجود بقایای سموم آفتکش در نمونۀ پیارم تأمینشده توسط نخلداران حاجیآباد (جدول ۱) و سلامت میکربی (جدول ۲) این محصول بوده است.
در مرحلۀ بعد و بهدنبال تأمین و عرضۀ خرمای پیارم سالم، حرکت جدی به سمت تولید پیارم ارگانیک از آغاز سال ۱۴۰۱ تسریع شد؛ در نخستین گام سه کارگاه آموزشی در حاجیآباد و با مشارکت تولیدکنندگان پیارم، کارشناسان ادارۀ جهاد کشاورزی و علاقمندان برگزار شد که در آنها اصول و اعملیات این نوع از کشاورزی، بازار جهانی خردهفروشی ارگانیک با نگاهی به محصول خرما و همچنین استانداردهای آن برگزار شد. (شکل ۱)
دو هدف کلیدی در این کارگاهها دنبال میشد؛ هدف نخست، آموزش فراگیر اصول تولید محصول سالم و ارگانیک به تولیدکنندگان بهعنوان یکی از وظایف پرفیرو در راه توانمندسازی تولیدکنندگان و بهرهگیری از دانش فنی و تجارب عملی آنها در این زمینه. ما بر این باوریم که باید از تولیدکنندگان آموخت و در کنار آن، نکاتی را به آنها آموزش داد و این تعامل و ارتباط دوسویه، کلید مشارکت پایدار برای تولید محصول سالم و ارگانیک است.
علاوه بر این، یک گروه در فضای مجازی با حضور تولیدکنندگان راهاندازی شد که به کانال ارتباط دوسویۀ پرفیرو و تولیدکنندگان تبدیل شد. ما بهطور منظم مطالب و محتوای آموزشی بارگذاری کردیم و تولیدکنندگان نیز پرسشها و گاه مشکلات فنی خود را در گروه طرح و پاسخ آن را دریافت کردند. بارش ذهنی ایجادشده در گروه فضای مشارکتی پویا برای هر دو طرف فراهم کرده است.
دوم، با بررسی پرسشنامههای پیشگفته و میزان مشارکت و حضور موثر در کارگاهها و برنامههای آموزشی و ترویجی، توانمندترین و مشتاقترین تولیدکنندگان برای ۱) تأمین محصول پرفیرو، و ۲) تولید پایلوت خرمای ارگانیک گزینش شدند. بر همین پایه، با بررسی وضعیت تولیدکنندگان و نخلستانهای مختلف، دو پایلوت انتخاب شد و مقرر گردید این دو نخلستان (در حاجیآباد و باینوج) بهعنوان دو مرکز آموزشی و پژوهشی برای توسعۀ تولید ارگانیک پیارم در حاجیآباد فعالیت کنند. (شکل ۲)
پُرفیرو با باور به این دو نکته که «برای حضور محصولات ارزشآفرین ایرانی در بازارهای داخلی و جهانی، رهیافت اگرواکولوژیک و تولید ارگانیک یک ضرورت است» و «تولید و بازار پایدار برای محصولات سالم و عاری از بقایای سموم و آفتکشها جز با رهیافت مشارکتی و تعهد مسئولانه به توانمندسازی تأمینکنندگان میسر نمیشود» مسیری هفتساله را پیموده است. (شکل ۳) ما در آغاز راهی طولانی هستیم و بهروشنی میدانیم حفظ این پیوستارِ اجتماعی، کلید تحقق اهداف برند ماست.
