کارآموزی، کارداوطلبانه و شارلاتان ها

سلام

ساعت پنج و پنجاه و دو دقیقه بعد از ظهر شنبه دومین روز تیر ماه سال نود و هفت شمسی هست و این یعنی از یک روز گرم در شهر تهران داریم به یک عصر نسبتا خنک وارد میشیم و من طبق معمول درگیر اینم که بنویسم یا ننویسم و وقتی شما این مطلب رو میخونید یعنی بنویسم پیروز شده...

پنجشنبه گذشته داریوش، یکی از دوستان خوب من که در منابع انسانی به صورت حرفه ای و بین المللی فعالیت میکنه به یک رویداد در اتاق بازرگانی آلمان در ایران دعوتم کرد با موضوع منابع انسانی که محوریت بحث خود داریوش آزار و اذیت (Harassment) کارکنان بود که بسیار هم برام جالب توجه بود و اینم بگم که سال قبل در همین مورد با هم بحث مفصلی داشتیم.

قبل ورودم به رویداد طبق عادت کن و کاش کردم که ببینم کی هست و کی نیست و قراره چه اتفاقی بیافته که روی صفحه رویداد یک اسم آشنای دیگه هم دیدم به نام رضا غیابی که یکی از دو سخنران بود و جالب اینکه من رضا رو از سال ها قبل میشناختم البته با یک وقفه چهارده ساله تا اون روز که وقتی وارد شدم دیدم این دو عزیز در حال گپ و گفت هستن و من هم برای احوال پرسی بهشون ملحق شدم و رضا هم با کمی تلاش به صورت نه چندان واضح من رو به خاطر آورد. رویداد شروع شد و پیش رفت تا رسید به بخش میزگرد که به علت حضور مهمان آلمانی زبان این بخش به زبان انگلیسی برگزار شد و با پرسش و پاسخ پیش میرفت که دوستی سوال کرد "من یک استارتآپ دارم و دیگه پول ندارم به کارکنانم بدم، چه راهکاری توصیه میکنید؟" اینجا بود که پاسخ من رو شگفت زده کرد و شد هسته شکل گیری این مطلب. پاسخ به طور خلاصه این بود البته به زبان انگلیسی:
"شما میتوانید از نیروی کار داوطلبانه استفاده کنید"
همینجا بگم که احتمالش هست من درست متوجه نشده باشم اما همین بهانه ای هست برای تشریح موضوع این نوشته که امیدوارم در تشخیص و تمیز بین کارداوطلبانه، کارآموزی و سوء استفاده کنندگان یا همان شارلاتان ها به شما کمک کنه.

اول از همه بهتره شغل رو تعریف کنیم پس ببینیم ویکیپدیا چه تعریفی از شغل داره:

شُغل یا پیشه فعالیتی منظم است که در ازای دریافت پول انجام می‌شود. یک فَرد عموماً یک شغل را با کارمندی، کارآموزی، یا شروع کسب‌وکار آغاز می‌کند. مدت‌زمان یک شغل می‌تواند از یک ساعت (درمورد کارهای خاص) تا تمام طول عمر (مثلاً درمورد برخی قاضی‌ها) به درازا بکشد. اگر یک فرد برای نوع مشخصی از شغل تربیت شده‌ باشد، بدان حرفه یا پیشه می‌گویند. مجموعهٔ شغل‌های یک فرد درطول زندگی، سوابق شغلیِ آن فرد را تشکیل می‌دهد.

پس شغل رو نیاز داریم تا مخارج زندگی رو تامین کنیم و باید در ازای کاری که میکنیم پول بگیریم به نوعی یک معادله هست و اگر در ازای شغلتون پول نگیرید معادله بدجوری بهم میخوره!

کارآموز کیست و کارآموزی چیست؟

بر اساس یک تعریف ساده که در ویکیپدیا وجود داره "کارآموز یا ستاژ (فرانسوی: Stage) به شخصی گفته می‌شود که به صورت آموزشی و در شغل خاص یا کار خاصی مشغول به کارآموزی می‌شود. این فرد به دلیل یادگیری روشهای عملی در دنیای واقعی دست به این کار که معمولاً بدون مزد انجام می‌شود می‌زند."

همچنین برای داشتن تعریفی از کارآموزی میتوانید به لینک ویکیپدیا مراجعه کنید اما من به صورت مشخص و خلاصه با چند شاخصه کارآموزی رو اینگونه تعریف میکنم:

"دوره ای موقت و نسبتا کوتاه که شخص اصولا پس از تحصیل برای یادگیری عملی بخشی از کاری که در آینده نزدیک میخواهد به عهده بگیرد نزد شخصی مجرب و با تجربه در همان کار میگذراند."

همانطور که در تعریف بالا مشخص است شما نمیتوانید از کارآموز انجام کار حرفه ای رو طلب کنید یا مزایای حضور وی منتفع بشید بلکه به نوعی باید برای آموزش وی هزینه کنید، همچنین نیاز به افراد متخصص و باتجربه برای آموزش دارید که یعنی بخشی از منابع سازمان باید هزینه تربیت نیروی جدید شود که در امری طبیعی و پسندیده است و کارآموز هم توقع مالی بالایی ندارد و در حدود گذران روزمره برای مدتی محدود که نهایت سه ماه است با حداقل های مالی میسازد یا شاید دستمزدی هم نگیرد اما این عدم دریافت موقت، کوتاه مدت و با آینده ای روشن است.

با توجه به آنچه گفته شد یک استارتآپ یا کسب و کار نوپا که خود نیاز به نیروی ماهر و مولد دارد صلاحیت و توان به کارگیری کارآموز ندارد. پس به این نکته توجه کنید که به دلایل پیش گفته کار آموزی در جایی معنا دارد که:

اول. شخصی با تجربه و حرفه ای برای آموزش به شما وجود داشته باشد.

دوم. مدت کارآموزی موقت و کوتاه است زیرا سازمان میخواهد نیروی آموزش دیده هر چه زودتر به بهره وری برسد.

سوم. کارآموزی مقدمه ای برای ادامه همکاری حرفه ای با یک سازمان است و تضمین شغل پس از طی موفقیت آمیز دوره کارآموزی لازم است چه بسا سازمان هایی که در ابتدای ورود به دوره کارآموزی از شما تعهد خدمت یک تا چند ساله میگیرند.

کارداوطلبانه چیست؟

خوبه برای تعریف کار داوطلبانه هم از ویکیپدیا کمک بگیریم:

"کار داوطلبانه به‌طور کلی، از فعالیت‌های بشر دوستانه‌ای پنداشته می‌شود که برای ترویج خوبی یا بهبود کیفیت زندگی انسانی در نظر گرفته شده‌است. این نوع کار هیچگونه منفعت مالی ندارد و در عوض احساس ارزشمند بودن و احترام را به وجود می‌آورد. کار داوطلبانه همجنان به عنوان کاری شناخته می‌شود که می‌تواند سبب پیشرفت در توانمندی‌های شخص و رشد در روابط باشد. همچنین انجام فعالیت داوطلبانه می‌تواند برای خیلی از افراد جنبهٔ کاری مفرح داشته باشد. کار داوطلبانه علاوه بر شخص یا سازمانی که درخواست نیاز به کار داوطلبانه کرده‌است می‌تواند برای خود شخص داوطلب فواید مثبت داشته باشد. همچنین می‌تواند برای آیندهٔ شخص شرایط استخدام بوجود آورد. کار داوطلبانه در واقع کمک کردن، راهنمایی کردن یا خدمت کردن به شخص یا نهادی است که بابت آن پولی دریافت نمی‌کنید. خیلی از داوطلبان در زمینه‌ای که می‌خواهند کار داوطلبانه انجام دهند دارای تخصص مرتبط هستند. مانند پزشکی، آموزشی یا فعالیت‌های اورژانسی. بقیه کارها بیشتر بخاطر نیاز در یک شرایط خاص بوجود می‌آیند. مثلاً بعد از یک فاجعهٔ طبیعی"

همینطور که مشخصه کارداوطلبانه سازماندهی میشه برای اهدافی والاتر از اهداف مالی و در انجامش هیچکدام از مشارکت کنندگان اعم از داوطلب و سازماندهنده انتفاع مالی ندارند و حتی اهداف در ظاهر غیر مالی ولی در اصل مالی مثل توسعه برند شخصی به طمع کسب منافع مالی هنگفت هم دنبال نمیکنند و سعی در گمنام بودن دارند.

پس اگر شرکت، سازمان، مجموعه و هر شکل و قسم اعم از شخص حقیقی و حقوقی از به کارگیری داوطلبان قصد کسب سود و انتفاع مالی داشت بدانید که اون کار در تعریف بالا نمیگنجد و شما کار داوطلبانه انجام نمیدهید بلکه کاری که انجام میدهید کارمفت است و سازماندهنده اون کار هم مفتخوری بیش نیست.

همچنین یک فرق عمده در اکثر کارهای داوطلبانه با کارآموزی اهمیت وجود تخصص در داوطلب است. مثلا شخصی مسلط به زبان برای آموزش زبان به کودکان بی سرپرست یا محروم داوطلب میشود و در حین آموزش متوجه میشود مبلغی بابت آموزش از کودکان یا مسئولین توسط سازماندهنده گرفته شده؛ در این مثال آموزگار قربانی سودجویی سازماندهنده شده.

توجه به نکات زیر برای تمیز و تشخیص یک کارداوطلبانه واقعی از کار به ظاهر داوطلبانه لازم به نظر میرسد:

اول. در اینگونه فعالیت ها از کسانی که کار برای آنها انجام میشود پول یا هر چیزی که نفع مالی ایجاد کنند دریافت نمیشود.

دوم. در صورتی که فعالیت دارای هزینه مالی باشد اصولا اسپانسر گرفته میشود و روابط مالی اسپانسر با سازماندهنده باید کاملا برای تمامی داوطلبان شفاف باشد و اگر بودجه ای مازاد بر نیاز باقی ماند باید به صورت کاملا شفاف برای آن تعیین تکلیف شود بدون اینکه منفعتی به هیچ یک از سازماندهنده و داوطلبین برسد.

سوم. وجود مقاصد و اهداف انسانی و ترویج خوبی رکن اصلی کارداوطلبانه است پس اگر مشغول به کارداوطلبانه ای هستید که این مقاصد رو دنبال نمیکنه بهتر است بیشتر فکر کنید.

چهارم. قطعا همکاری با کسب و کاری که سودآوری و منفعت مالی علت ایجادش هست کارداوطلبانه محسوب نمیشه.

ذکر این نکته ضروریست که خود من بارها با افرادی روبرو شدم که در پوشش کارداوطلبانه دیگران سودهای هنگفت بردند و از پاکی و سادگی داوطلبانه سوءاستفاده کرده و میکنند و موجب بدبینی بسیاری از مردم به این دست از فعالیت ها شده اند.

در نهایت باید بگم این مطلب توسط شخصی (خودم رو میگم) نوشته شده که هم دارای سابقه کار و تحصیل در زمینه حقوق است هم محاکم کار را دیده هم از کارمندان در این محاکم دفاع کرده هم به عنوان صاحب کسب و کار و کارمند فعالیت های گوناگون انجام داده. قصدم بحث در مورد جنبه های حقوقی(مدنی و جزائی) موارد بالا نبود برای همین صحبتی در موردش نکردم وگرنه قابلیت بررسی و تشریح ابعاد حقوقی مسائل بالا هم وجود دارد.

با آرزوی هوشیاری بیشتر برای خودم و شما
سید احسان علوی

ساعت هفت و سی و دو دقیقه عصر دومین روز تیر ماه نود و هفت - تهران/کتابخانه ملی ایران