چگونه اسم ظرف بسازیم؟
چند سال قبل برای سفری به یکی از شهرهای شرقی رفته بودم. موقع پذیرایی، ظرفهایی جلوام گذاشتند که اسمش «ناردون» بود. پرسیدم به چه معنا؟ گفتند توی این ظرفها دانههای انار ریخته و جلو مهمان میگذارند. در اینجا نار به معنای انار است. امروز داشتم به این نوع ترکیبات فکر میکردم.
بیایید فرمولش را کشف کنیم:
در زبان فارسی، پسوند «ـدان» (و در برخی گویشها یا واژههای خاص، صورت تغییریافته آن یعنی «ـدون») یکی از پسوندهای «اسمساز» است که معمولاً برای ساختن اسمِ مکان یا ظرف به کار میرود.
کارکرد اصلی: ساخت اسم مکان یا ظرف (جایی برای نگهداری یا جای چیزی)
ساختار: اسم + دان = اسم جدید (به معنی جایی برای نگهداری آن چیز)
مثالها:
کاهدان
ناندان
دانهدان
قلمدان
شاید بعضی کلمان نظیر هنردان و دانشدان هم از همین تبار باشد؛ گرچه «دان» در اینجا هم میتواند به معنای «دارا» باشد و هم به معنای «دانا».
در برخی واژهها، بهویژه در فارسی عامیانه یا در بعضی لهجهها، پسوند «ـدان» بهصورت «ـدون» تلفظ میشود.
مثلاً:
ناندون (مثلا میگوییم این کار برای فلانی «نوندونی» شده)
قنددون
نمکدون
البته این تفاوت فقط آوایی (تلفظی) است، نه معنایی.
به جای «کیف پول» بگوییم «پولدان».
به جای «جاسوییچی» بگوییم «کلیددان».
بهجای «ماگ» بگوییم «چایدان».
به جای «پاوربانک» بگوییم «برقدان».
به جای «فندک» بگوییم «آتشدان». البته در اینجا «آتشگیره» هم جالب میشود.
