شبهات آیات آغازین سوره طارق

یکی از کتب مورد استفاده برخی اسلام ستیزان، «نقد قرآن» است که نوشته فردی با نام مستعار «سُها» است و سالهاست در فضای مجازی منتشر شده است. برخی افراد که مطالعات ندارند و دین شان بیشتر ارثی بوده است تا در اثر تحقیق و فکر، این کتاب را بهترین کتاب در نقد قرآن میدانند و حال آنکه باید گفت: اولا نویسنده کتاب نه اخلاق علمی بلکه حتی اخلاق انسانی را نیز رعایت نکرده است ثانیا به لحاظ علمی نیز به شدت سست و ضعیف، چه دانش های مربوط به مسائل دینی و قرآنی و چه مسائل مربوط به علم روز؛ اما چون اکثر افراد شبهه دار شده از طریق این کتاب فاقد مطالعات لازم در هر دو زمینه بوده اند، گمان میکنند این کتاب، کتاب قابل اتّکایی ست و حال آنکه نزد هر اهل دانشی، این کتاب هیچ -هیچ یعنی هیچ- ارزش علمی ندارد و اساسا اصلا نقد قرآن نیست بلکه نقد فهم های عمدی و به ندرت سهوی غلط نویسنده از اسلام و قرآن است لذا آنچه نویسنده نقد کرده است، ذهنیات خودش از قرآن است و نه واقعیات قرآن. شبهه زیر یکی از شبهات رواج یافته در نزد برخی افراد است که امید است مطالعه مطالب زیر راهگشا باشد...
  • طرح شبهه:
«فَلْینظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ * خُلِقَ مِن مَّاء دَافِقٍ * یخْرُجُ مِن بَینِ الصُّلْبِ وَ التَّرَائِبِ[1] پس باید بنگرد انسان که از چه آفریده شده است؟ او از آب جهنده‌ای خلق شده است. که از بین ستون فقرات و استخوان‌های سینه بیرون می‌آید».

آیه زیر می‌گوید نسل آدم را از پشت انسان برگرفته است که مؤید همان آیات قبل است: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّک مِن بَنِی آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتَ بِرَبِّکمْ قَالُواْ بَلَی شَهِدْنَا أَن تَقُولُواْ یوْمَ الْقِیامَةِ إِنَّا کنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِینَ[2] و هنگامی را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم ذریه [ نسل ] آنان را برگرفت و ایشان را بر خودشان گواه ساخت که آیا پروردگار شما نیستم، گفتند چرا گواهی دادیم تا مبادا روز قیامت بگویید ما از این [امر] غافل بودیم».

امروزه مشخص است که منی در بیضه‌ها ساخته می‌شود و در کیسۀ منی ذخیره می‌شود و از مجرای ادرار خارج می‌شود و محل ساخت و مسیر خروج آن هیچ ربطی به ستون فقرات و سینه ندارد؛ پس این گفتۀ قرآن غلطی فاحش است. این غلط ریشه در خرافات باستانی دارد؛ مثلاً بقراط (Hippocrates) پزشک یونانی ۲۵۰۰سال قبل معتقد بود منی از مغز سرچشمه می‌گیرد و سپس وارد نخاع موجود در ستون فقرات می‌شود و از آنجا به کلیه و بیضه و مجرای ادرار می‌رود. همچنین در تورات (3هزار سال پیش) در موارد متعدد به همین مطلب اشاره شده است؛ از جمله خدا خطاب به یعقوب می‌گوید پادشاهان بسیار از پشت تو پدید خواهند آمد. این غلط در بین اعراب نیز از قدیم و حتی امروز شایع است.

خطای واضح دیگر در آیات سورۀ طارق این است که می‌گوید انسان از منی مرد ساخته می‌شود؛ چون گفته شده که انسان از آب جهنده ساخته می‌شود. آب جهنده فقط در مورد منی در مرد صادق است؛ چون زن اصولاً فاقد منی است و تنها ترشحاتی در دیوارۀ مجرای تناسلی و رحم دارد که انتقال اسپرم را تسهیل می‌کند. از طرف دیگر اگر می‌خواست بگوید که انسان از منی مرد و زن ساخته می‌شود، باید آب جهنده را به صورت تثنیه به کار می‌برد، نه مفرد. به‌علاوه در هیچ جای قرآن به نقش زن در نطفه اشاره‌ای نشده است. این هم یک باور غلط قدیمی ‌بود که بچه را صرفاً حاصل منی مرد می‌دانستند و حتی تا همین اخیر نیز در جوامع رایج بود. ذکر است که در روایاتی صحبت از آب زن و مرد شده است. در صورت صحت روایات مذکور به نظر می‌رسد که محمد متوجه این خطا در قرآن شده و در حدیث سعی در اصلاح آن کرده؛ ولی به هرصورت آنچه در قرآن آمده، غلط است»[3].

  • پاسخ:

پیش از پاسخ به این شبهه، لازم است ابتدا بسیار خلاصه از معنی «صلب» و «ترائب» و آرای مفسران در این زمینه آگاه شویم.

مقدمه یک. «دفق» یعنی ریختن با شدت[4]. «الصُّلْب» یعنی سخت، محکم[5] و تمام استخوان‌های پشت (کل ستون فقرات و لگن)[6]؛ معانی دیگری نیز مثل «صلب» به معنای نسل[7] یا به‌صلیب‌کشیدن[8] برای آن ذکر شده است. «التَّرَائِب» از ماده «ترب» به معنای خاک یا دو شیء مساوی[9] است؛ بنابراین در آیه ۳۷ سوره واقعه ( عُرُبًا أَتْرَابًا: خوش‌زبان و همسن‌وسال‌اند )، به حوریان بهشتی از این جنبه که همسن با بهشتیان‌اند، «أَتْرَاب» و همچنین به استخوان‌ها و اعضای متساوی‌الاطراف و مترادف‌الترکیب در بدن مثل قفسه سینه، دو پا، دو دست، دو چشم[10]، لگن و عانه[11] «التَّرَائِب» گفته می‌شود.

مقدمه دو. دراین‌باره دیدگاه‌های تفسیری را در پی می‌آوریم:

1. برخی مفسران معتقدند چون در سوره طارق از انسان و زنده‌شدن دوباره او سخن به میان آمده است، باید مرجع ضمایر و فعل‌ها به انسان برگردد؛ بنابراین فاعل فعل « یخْرُجُ: خارج می‌شود »، در آیه ۷ این سوره نیز «انسان» است؛ یعنی «یخْرُجُ الإِنسَان مِن بَینِ الصُّلْبِ وَ التَّرَائِبِ»؛ بنابراین آیه در مقام بیان خروج جنین از رحم مادر هنگام تولد است که از بین استخوان‌های پشت، لگن و عانه و دو پا ( مِن بَینِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ ) است. درنتیجه آیات مذکور این‌گونه معنا می‌شوند: « فَلْینظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ * خُلِقَ مِن مَّاء دَافِقٍ * یخْرُجُ مِن بَینِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ * إِنَّهُ عَلَی رَجْعِهِ لَقَادِرٌ: پس انسان باید بنگرد از چه آفریده شده. از آب جهنده‌ای خلق شده. [ و سپس ] از میان استخوان‌ها و دو پا خارج می‌شود. همانا خداوند بر بازگشت او [ خروج از قبر و زنده‌شدن دوباره در قیامت ] تواناست ». این تفسیر کاملاً صحیح و پذیرفتی است و با مفهوم کلی سوره نیز هماهنگ است.

2. برخی مفسران معتقدند فاعل «یخرج»، «ماء دافق: آب جهنده» است و فقط به مرد و خروج منی از بین استخوان‌های لگن و دو ران پا (بین صلب و ترائب) اختصاص دارد. علامه طباطبایی دراین‌باره می‌گوید: «منظور از جمله " بَینِ الصُّلْبِ وَ التَّرَائِبِ " این است که منی از نقطه محصوری از بدن خارج می‌شود»[13]. در این تفسیر منظور از «بَینِ الصُّلْبِ وَ التَّرَائِبِ» محل آلت تناسلی است و قرآن کریم برای حفظ عفت کلام، از تشبیه و تمثیل استفاده کرده و از طرح مستقیم آن خودداری ورزیده است. این دیدگاه نیز درست و پذیرفتنی است.

3. برخی دیگر از مفسران گفته‌اند فاعل فعل «یخرج»، «ماء دافق» است که از میان صلب مرد و استخوان‌های سینه زن خارج می‌شود؛ همان ترجمه‌ای که ناقد قرآن از آن استفاده کرده است. این تفسیر از دیدگاه مفسران دو دیدگاه دیگر رد شده و دلیلشان این است که دفق یا جهیدن فقط در نطفه مرد است و به همین دلیل آن را پذیرفتنی نمی‌دانند. علامه حسن‌زاده در این زمینه می‌گوید: معنای آیه این است که انسان با دیده اعتبار در صنع پروردگار بنگرد که مبدأ تکوّن و مایه پیدایش او آب جهنده‌ای است که از میان این دو دیوار استخوان‌ها بیرون می‌آید؛ نه آن‌چنان‌که برخی گفته‌اند و ترائب را استخوان‌های سینه زن معرفی کرده‌اند و گفته‌اند ماء دافق از صلب مرد و ترائب زن بیرون می‌آید.[14]

نتایج:

1. ناقد قرآن از طرح دیدگاه اول و دوم که کاملاً درست و از نظر علمی‌ نیز تأییدشده است، خودداری ورزیده و فقط دیدگاه سوم را نقل کرده است؛ درصورتی‌که دیدگاه سوم را مفسران دو دیدگاه دیگر قبلاً مردود دانسته بودند.[15] به این کار که خلاف اخلاق علمی است، تقطیع (جداسازی مطالب و نقل گزینشی مطلب دلخواه) می‌گویند که موجب وارونه جلوه‌دادن حقایق می‌شود. درحقیقت قصد ناقد قرآن این است که برداشت اشتباه برخی مفسران را اشتباه قرآن کریم معرفی کند.

2. تهمت دیگری که او در این شبهه به قرآن کریم روا می‌دارد، این است که می‌گوید در هیچ جای قرآن به نقش زن در نطفه اشاره‌ای نشده است. در پاسخ باید گفت قرآن کریم دراین‌باره به‌صراحت به نقش زن در خلقت انسان اشاره کرده و در آیه۲ سوره انسان فرموده است: « إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ: ما آدمی‌ را از نطفه‌ای آمیخته بیافریدیم ». واژه « أَمْشَاجٍ » از ماده « مَشَجَ » و به معنای آمیخته، مخلوط و ممتزج است[16] و نطفه امشاج نطفه‌ای است که از آمیختن اسپرماتوزوئید و تخمک به وجود می‌آید. تقریباً همۀ تفاسیر نطفه امشاج را حاصل آمیختن نطفه زن و نطفه مرد می‌دانند؛ حتی مفسران صدر اسلام در تفسیر این آیه به آمیختن نطفه مرد و زن اشاره کرده‌اند.[17] اتفاق نظر در تفسیر این آیه نتیجۀ احادیثی است که به چند طریق از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله نقل شده است؛ مثلاً پیامبر صلی الله علیه و اله در پاسخ به یهودی‌ای که از او درباره خلقت انسان می‌پرسد، می‌فرمایند: « یا یهُودِی، مِنْ کلٍّ یخْلَقُ مِنْ نُطْفَةِ الرَّجُلِ وَ مِنْ نُطْفَةِ الْمَرْأَهِ: از هر دو خلق می‌شود، از نطفه مرد و از نطفه زن ».[18] درصورتی‌که در سال ۱۸۷۵ برای اولین بار هرتویگ ( Hertwig ) ثابت کرد هم اسپرم (نطفه مرد) و هم اوول (نطفه زن) در تکوین تخم مؤثرند[19] (ناقد قرآن نیز در متن به این موضوع اشاره کرده است). این معجزه بزرگ قرآن و پیامبر -صلی الله علیه و آله- را مسلمانان در حالی در کتاب‌های خود می‌خواندند که نظر دانشمندان تا زمان کشف حقیقت کاملاً غلط بوده. به نمونه جالبی در این زمینه اشاره می‌کنیم:

ابن‌حجر عسقلانی بعد از اشاره به این احادیث، درباره معتقدات پزشکان زمان خود می‌نویسد: « وَ زَعَمَ کثِیرٌ مِنْ أَهْلِ التَّشْرِیحِ أَنَّ مَنِی الرَّجُلِ لَا أَثَرَ لَهُ فِی الْوَلَدِ إِلَّا فِی عَقْدِهِ وَ أَنَّهُ إِنَّمَا یتَکوَّنُ مِنْ دَمِ الْحَیضِ وَ أَحَادِیثُ الْبَابِ تُبْطِلُ ذَلِک؛[20] بسیاری از اهل تشریح گمان کردند منی جز در عقد نطفه اثر دیگری ندارد و جنین بر اثر تکوّن خون حیض به وجود می‌آید. احادیثی که [از نبی اکرم] دراین‌باره وجود دارد، این عقاید را رد می‌کند».

ناقد قرآن با اینکه مطالب فوق را می‌دانسته، هیچ اشاره‌ای به آن نکرده و گفته است: به نظر می‌رسد محمد متوجه این خطا در قرآن شده و در حدیث سعی در اصلاح آن کرده است.

اولاً اگر به ادعای او قرآن کلام محمد است، نه خدا، دیگر چه لزومی ‌دارد با حدیث خطای خود را اصلاح کند ؟ بلکه می‌تواند یک آیه دیگر در قرآن به همین مضمون اضافه کند؛

ثانیاً حضرت محمد -صلی الله علیه و آله- از کجا باید این حقیقت علمی ‌را می‌دانست؟ حقیقتی که در اواخر قرن هجدهم کشف شد و دانشمندان عصر او نظری کاملاً اشتباه داشتند.

3. نکته دیگری که ناقد قرآن در این شبهه ذکر کرده، این است که می‌گوید آیه ۱۷۲ سوره اعراف (وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّک مِن بَنِی آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّیتَهُمْ...) مؤید این است که قرآن محل تولید منی را استخوان معرفی کرده است. در جواب باید گفت این آیه مربوط به پیمانی است که خداوند قبل از خلقت انسان و از او در عالم دیگری گرفته[21] و در آنجا اصلاً انسان جسم مادی نداشته است. درنتیجه آیه مورد بحث ارتباطی ندارد؛ یعنی قیاس مع‌الفارق (مقایسه نادرست دو چیز با هم متفاوت) است.

4. حال به بررسی علمی موضوع می‌پردازیم. ناقد قرآن می‌گوید امروزه مشخص است منی در بیضه‌ها ساخته و در کیسه منی ذخیره می‌شود. این مطلب نشان‌دهنده کم‌اطلاعی او از موضوع مورد بحث است؛ زیرا فقط پنج درصد مایع منی از بیضه‌ها آمده و بقیه آن حاصل ترشحات غدد مختلف است.[22]

نام غده درصد از کل

بیضه و اپیدیدیم 5

کیسه های منی 80-46

پروستات 33-13

پیازی – میزراهی و ادرار 5-2

در تولید اسپرم -علاوه بر غدد مختلف- هیپوتالاموس، هیپوفیز و شبکه‌های عصبی مربوطه نیز نقش دارند و این فرایند را هدایت و کنترل می‌کنند. اسپرم از سلولی به نام اسپرماتوگونی (سلول‌های زایای نابالغ) پدید می‌آید که برای تولید اسپرماتوسیت تکثیر و بعد به اسپرماتید و از آن به اسپرماتوزوئید (اسپرم) تبدیل می‌شود. به این فرایند که از دوران بلوغ شروع می‌شود، اسپرماتوژنز(Spermatogenesis) می‌گویند.[23] منشأ تشکیل سلول‌های اسپرماتوگونی سلول‌های زایای بدوی(Primordial Germ Cell) هستند که در زمان شکل‌گیری رویان به درون بیضه‌ها مهاجرت می‌کنند.[24]

منشأ ایجاد سلول‌های زایای بدوی (PGC)نیز سلول‌های بنیادی‌اند. سلول‌های بنیادی سلول‌های تمایزنیافته‌‌ای هستند که می‌توانند به سلول‌های تخصصی تقسیم شوند.[25]

بهترین مثال سلول بنیادی، سلول بنیادی مغز استخوان است. به همین دلیل اخیراً دانشمندان موفق به تولید اسپرم از سلول‌های بنیادی مغز استخوان شده‌اند. محققان دانشگاه گوتینگن و مونستر و دانشگاه پزشکی هانوور در آلمان سلول‌های بنیادی بالغ را از نمونه‌های مغز استخوان داوطلبان مرد جدا کردند و در محیط مناسب کشت دادند تا به اسپرم تبدیل شود. پروفسور آلن پیسی (Allan Pacey)، دبیر انجمن باروری بریتانیا، دراین‌باره می‌گوید: این تحقیق می‌تواند به درک زیست‌شناسی چگونگی تشکیل اسپرم کمک کند.[26] و [27] این جمله نشان‌دهنده آن است که هنوز مجهولات بسیاری درباره چگونگی تشکیل اسپرم وجود دارد. به همین منظور نمی‌توان فعلاً درباره جمله خداوند در تورات که خطاب به یعقوب می‌فرماید « پادشاهان بسیار از پشت تو پدید خواهند آمد »، اظهار نظر علمی کرد. البته واضح است منظور از پشت، همان‌طور که در ابتدا گفته شد، نسل‌هایی هستند که بعد از انسان و از او به وجود می‌آیند. این اصطلاح نه‌تنها در میان اعراب ـ مثلاً وقتی گفته می‌شود « هُوَ مِنْ صُلْبِ فُلان: او از نسل فلانی است »[28]ـ بلکه در سایر اقوام نیز معروف است؛ مثلاً ایرانیان می‌گویند: «آن خانواده پشت‌درپشت عالم هستند».

برگرفته از کتاب «عرصه سیمرغ ؛ صص25-34»




[1] طارق/5ـ7.

[2] اعراف/172.

[3] سُها ؛ نقد قرآن ؛ ص49.

[4] حسن مصطفوی ؛ التحقیق فی کلمات القرآن ؛ ج3 ؛ ص228.

[5] همان ؛ ج6 ؛ ص262.

[6] ابوالقاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی ؛ المفردات فی غریب القرآن ؛ ج1 ؛ ص284.

[7] ابراهیم مصطفی و دیگران ؛ المعجم الوسیط ؛ ج1 ؛ ص519.

[8] ابوالقاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی؛ المفردات فی غریب القرآن؛ ج1، ص284.

[9] ابن‌فارس؛ معجم مقائیس اللغه؛ ج1، ص347.

[10] مجدالدین محمد بن یعقوب فیروزآبادی؛ قاموس المحیط؛ ج1، ص61. محمدهادی معرفت؛ التمهید فی علوم القرآن؛ ج6، ص63. ناصر مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه؛ ج26، ص365.

[11] استخوان‌های مربوط به لگن (مصداقی از صلب و ترائب): الف) ساکروم (صلب ـ استخوان پشت)؛ ب) تهیگاهی؛ ج) نشیمنگاهی؛ د) شرمگاهی (عانه) (ترائب ـ استخوان‌های متساوی‌الاطراف)؛ ه) التصاق شرمگاهی؛ و) حفره حقه‌ای؛ ز) سوراخ سدادی.

[12] مکی بن حموّش؛ الهدایة الی بلوغ النهایه؛ ج‌12، ص8194.

[13] سیدمحمدحسین طباطبایی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ج20، ص431.

[14] محسن بهرامی؛ «صلب و ترائب»؛ ص161.

[15] ر.ک: محمدحسین برومند؛ «نقد آراء مفسران درباره مفهوم آیه یخرج من بین الصلب و الترائب»؛ ص43ـ55.

[16] ابن‌منظور؛ لسان العرب؛ ج2، ص367.

[17] محمدعلی البار؛ الوجیز فی علم الاجنه القرآنی؛ ص20.

[18] ابن‌کثیر؛ تفسیر القرآن العظیم؛ بیروت: دار الکتب ا لعلمیة، ج5، ص408.

[19] محمدعلی البار؛ الوجیز فی علم الاجنه القرآنی؛ ص20.

[20] ابن‌حجر عسقلانی؛ فتح الباری شرح صحیح بخاری؛ ج11، ص480.

[21] ناصر مکارم شیرازی؛ تفسیر نمونه؛ ج7، ص16

[22] Cecie Strar & Christine Evers; "Biology Today and Tomorrow with Physiology"; p.517. Chris Dawson; "Semen and Sperm Quality"; www.netdoctor.co.uk.

-[23] Jean-Piderre Dadoune; New Insights into Male Gametogenesis; vol:45, p.141ـ142

[24] Carlos Simón & Antonio Pellicer; Stem Cells in Human Reproduction: Basic Science and Therapeutic Potential; p.112.

[25] Puneet Bhargava & T. wattew Heller; "Topics in Transplantation Imaging: an Issue of Radiologic Cliniss of North", p.376.

[26] Stefan Anitei; "Sperm Achieved from Bones"; http://news.softpedia.com.

[27] محسن وریانی؛ «ساخت اسپرم از مغز استخوان»؛ در: http://drvariani.ir

[28] إبراهیم مصطفی و دیگران؛ المعجم الوسیط؛ ج1، ص519.