🔶 مقدمه
وقتی کودکی خلاف میکند، جامعه اولین سیلی را نه به صورت او، بلکه به وجدان خودش زده است.
کودکانی که به جرمهایی مثل سرقت، مصرف مواد یا شرب خمر وارد دادگاه میشوند، آیا مجرماند؟ یا محصول شرایطیاند که سالها نادیده گرفته شده؟
در این مقاله، با استناد به قانون مجازات اسلامی، آیین دادرسی کیفری، قانون مدنی و همچنین نگاهی تحلیلی به کتاب شهلا معظمی و قانون حمایت از کودکان و نوجوانان (۱۳۹۹)، تلاش داریم به این پرسش پاسخ دهیم:
کودک مجرم است یا قربانی؟
مفهوم بزهکاری نوجوانان
در ادبیات جرمشناسی، نوجوانان بزهکار اغلب در محیطهایی رشد کردهاند که از محبت، امنیت و آموزش تهی بوده است.
شهلا معظمی در روایتهای خود، کودکانی را تصویر میکند که قربانی خشونت، فقر، اعتیاد والدین و طرد اجتماعی شدهاند؛ کودکانی که به جای «پذیرفتهشدن»، تنها «قضاوت» شدهاند.
⚖️ مسئولیت کیفری کودکان در قانون ایران
⚖️قانون مجازات اسلامی (۱۳۹۲)
ماده ۱۴۷: سن بلوغ شرعی (پسر: ۱۵ سال قمری / دختر: ۹ سال قمری)
ماده ۱۴۸: شرط رشد برای مسئولیت کیفری در جرائم حدود، قصاص و تعزیرات مهم
ماده ۸۸: اقدامات تأمینی و تربیتی به جای مجازات برای کودکان (مانند: خدمات عمومی، مشاوره اجباری، حضور در برنامههای آموزشی)
این قانون ظرفیتهای حمایتی دارد، اما در عمل گاه اجرا نمیشود یا نادیده گرفته میشود.
⚖️ آیین دادرسی کیفری؛ نگاهی ویژه به اطفال
مطابق مواد ۴۰۹ تا ۴۱۵ قانون آیین دادرسی کیفری:
کودکان باید در دادگاه ویژه اطفال محاکمه شوند
حضور مددکار، روانشناس و کارشناس رشد الزامی است
رسیدگی باید محرمانه باشد
اما این روند در بسیاری از مناطق کشور هنوز ساختارمند و اجراشده نیست.
📚 قانون مدنی: تضاد با قانون کیفری
ماده ۱۲۱۰ قانون مدنی: رشد، برای تصرف در امور مالی، باید احراز شود (رشد عقلی)
در قانون کیفری، بلوغ شرعی کافی است
این تضاد باعث میشود دختر ۹ سالهای که هنوز از نظر قانونی نمیتواند حساب بانکی باز کند، برای سرقت یا شرب خمر وارد دادگاه شود!
📌 سه نمونه واقعی از بزهکاری نوجوانان
سرقت تلفن همراه – پسر ۱۶ ساله
در خانوادهای نابسامان، علی برای دومینبار مرتکب سرقت گوشی شد. قاضی بدون بررسی شرایط خانوادگی، او را به کانون اصلاح و تربیت فرستاد؛ درحالیکه طبق ماده ۸۸، امکان استفاده از اقدامات جایگزین وجود داشت.
۲.شرب خمر در مهمانی – پسر ۱۷ ساله
مانی، در جشن تولدی خصوصی با نوشیدنی الکلی دستگیر شد. خانواده در جریان نبودند. دادگاه با بررسی ماده ۱۴۸، و مشاوره روانشناس، پرونده را به آموزش دینی و خدمات عمومی ختم کرد.
۳.مصرف گل – دختر ۱۵ ساله
نسترن در پارک با دوستان در حال مصرف گل دستگیر شد. با توجه به اعتیاد مادر و نبود پدر، دادگاه ابتدا به بازداشت موقت رای داد اما مددکار پرونده، مسیر ترک و مشاوره را پیشنهاد کرد.
⚖️ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان (۱۳۹۹)
این قانون، بُعد حمایتی سیستم عدالت را تقویت میکند:
ماده ۲ و ۳: آزار جسمی، روانی، و بیتوجهی به کودک جرم است
ماده ۵: بهرهکشی و استثمار اقتصادی کودک جرمانگاری شده است
ماده ۹: والدینی که با اهمال زمینه ارتکاب جرم کودک را فراهم میکنند، قابل تعقیباند
اما باید توجه داشت که:
این قانون، مرجع تعیین مجازات یا مسئولیت کیفری نیست؛ بلکه نقش مکمل و حمایتی دارد.
نتیجهگیری نهایی:
کودک بزهکار، غالباً محصول یک محیط ناسالم است، نه یک تصمیم مستقل.
سیستم قضایی، اگر تنها به مجازات بیندیشد، آیندهای را مجازات میکند که هنوز ساخته نشده.
پیشنهادهای اصلاحی:
بازنگری در سن مسئولیت کیفری
اجرای کامل دادگاههای تخصصی اطفال
تقویت آموزش قضات و پلیس در حوزه روانشناسی کودک
استفاده از ظرفیتهای قانون حمایت از کودکان بهصورت مکمل
