چگونگی تبدیل اشعار شاهنامه به موزیکال برای پروژه شاهنامه موزیکال یا نمایش آهنگین شاهنامه پیشنهادی
امروز میرسیم به آخرین قسمت از فصل انوشیروان روشنروان انوشیروان دادگر پادشاهی شایسته برای ایران زمین ما
برای نمونهسازی، یکی از بخشهای پرمخاطب و حماسی را انتخاب میکنم: شروع حرکت سپاه ایران و اعلان جنگ توسط نوشینروان.نمونهملودی و ایده اجرایی: بخش آغاز حرکت سپاه و اعلان جنگگزیده متن پیشنهادی (بیتهای کلیدی)به یزدان پاک و بخورشید و ماه
به آذر گشسب و بتخت و کلاه
که کز هرچ در پادشاهی اوست
ز گنج کهن پرکند گاو پوست
نساید سرتیغ ما رانیام
حلال جهان باد بر من حرام
بفرمود تا بر درش کرنای
دمیدند با سنج و هندی درای
همه کوس بر کوههٔ ژنده پیل
ببستند و شد روی گیتی چونیل
سپاهی گذشت از مداین به دشت
که دریای سبز اندرو خیره گشتایده موسیقایی، ملودی، سازبندی و شیوه اجرافضا و حال و هوافضایی پرشور، عظمت و هیبت لشکر، ارادهی آهنین شاه.استفاده از ریتم ۶/۸ یا ۴/۴ سنگین (تأکید بر هر ضرب دوم برای حس رژه و حرکت لشکر).اجرا در چهارگاه یا شور برای شکوه و صلابت.سازبندیدهل و کوس: پایه ریتمیک کوبنده و مداوم (مارش نظامی)سنج و شیپور/سرنا: برای فضای رزمی و اعلام حرکتتار/عود: تزئینات تقسیموار کوتاه در میان مصرعهاهمخوانی گروهی برای همزادسازی حس لشکرملودی آوازآغاز سوگند (به یزدان پاک...): تحریر پرتوان، پرتاب صدا با کشش بر روی واژههای «پاک»، «خورشید»، «ماه».کشش ملودیک پایین-بالا ("به یزدان— پااااااک و به خورشید و ماااااه")شیب بالا رفتن گام (در چهارگاه: رِ—سُل—فا—سی بمل—میبمل)قسمت اعلام جنگ و حرکت (بفرمود تا بر درش کرنای...): آوازی ضربی و کوبنده، هر مصرع با ضربه قوی کوس و سنج تمام شودهمخوانی مردانه در مصرع دوم هر بیت (ایجاد مطنطن و تکرار پاساژ ملودی: مثلاً تکرار جمله آخر توسط گروه)ایدهملودی ساده (نمونه خط آوازی)مصرع اول (انفرادی توسط تکخوان، جدی و بلند)"به یزدان پاک و بخورشید و ماه"(رِ فا سل | دو رِ—سل رِـ دو — فا سل...)مصرع دوم (همراهی گروه و کوس)"به آذر گشسب و به تخت و کلاه"(سل فا | سل لا - سل فا رِ سل...)برای "بفرمود تا بر درش کرنای":آغازی ناگهانی با ریتم کوبنده: (رِ — رِ رِ/فا، سل سل/فا، فا رِ) سنج و دهل ورود"همه کوس بر کوهه ژنده پیل":عبارات کوتاه و پرقدرت، مکث کوتاه بین اشعار، همخوانی دستهجمعی (پاساژ ملودی تکرار شود)نمونه باکُد فوری ملودی (برای صوتساز AI یا آهنگساز)[Marsh rhythm, 4/4, 90 bpm, epic]
Instrument: Dohol, Kettledrum, Sorna, Male choir, Tar
Scale: Chahargah
Section 1 (Solemn oath, solo vocal):
"Be Yazdan-e Pak o be Khorshid o Mah"
(Melody: D F G, C D—G D—C—F G...)
Section 2 (War declaration, chorus&drums):
"Be Azar Gashsb o be takht o kolah"
(Chorus echo end: G F | G A — G F D G...)
Break:
Strong kettledrum, Sorna fanfare, group shout ("Jang! Jang!")
پیشنهاد نحوه اجرا و ضبطبا اجراگر مرد با صدای بم و حجیم آغاز شود.کُر مردانه سوگند و فرمانهای شاه را در انتهای هر بیت جواب دهد.در پسزمینه، صدای کوس و دهل با مارش رزمی و گاه عبور سم اسبها میکس شود.سنج
این متن، بخشی بلند و بسیار ارزشمند از روایات تاریخی-حماسی شاهنامهوار است که تقابل ایران و روم، مرگ قیصر، پیامها و مناسبات درباری و تدبیر و حکمت بوزرجمهر را به دقت روایت میکند. از نظر ادبی، این شعر در قالب مثنوی و در بحر متقارب (وزن حماسی شاهنامه: «فعولن فعولن فعولن فعول») سروده شده و تمهای خرد، سیاست، گذر روزگار، تدبیر، و مرگ را در فضاهایی متنوع ارائه میکند
.در ادامه ابتدا تحلیل اجمالی کلی و سپس برای هر بخش (حدود ۲۵ تا ۵۰ بیت) پیشنهادهایی درباره سبک، ساز، ریتم، فضای صوتی و نحوه اجرا ارائه میگردد.تحلیل اجمالی محتوا و لحناین اثر با روایت یک رویداد تاریخی-حماسی، تنش دیپلماتیک، پاسخهای مملو از عقل و حکمت، و در نهایت تأملی فلسفی پیرامون مرگ و گذر ایام همراه است. لحن اصلی، رسمی و فاخر، اما در عین حال صمیمی و اندیشمندانه است. کاربرد تصویرسازی عمیق (مانند تشبیه رنگ رخساره به برگ زرد یا قیاس خروش بوق و سنج با دریای خون)، نوعی امکانات موسیقایی و دراماتیک کمنظیر را مهیا میکند. شعر از توصیف ایوان و مناسبات شروع میشود و با تأمل در فناپذیری جهان به پایان میرسد.پیشنهاد سبک و ملودی: بخشبخش1. بیتهای آغازین تا بخشِ مرگِ قیصر و پیامآوری
روایت مرگ قیصر، اندوه شاهنشاه، ارسال پیام عزادارانه از سوی کسریسبک و ساز:ریتم فاخر و آرام حماسی (تمپوی کند)سازهای زهی سنگین (کمانچه، سنتور بم) برای اندوه (آرشههای کشیده)پیشدرآمد یا درآمد دستگاه ماهور یا چهارگاه، با فضاهای آکوردهای مینور برای بیان عزای سلطنتیخوانندگی حماسی، صدای بم و پرقدرت با مکثهای احساسی بر واژگان کلیدی (“پراندیشه شد جان…”، “پر از آب دیده دو رخساره زرد”)اجرای سرودگونه با ملودی کشیده برای تداعی سوگواری درباری2. پیامرسانی و برخورد با قیصر جدید
ورودفرستاده ایرانی به دربار روم، بیاعتنایی قیصر جوان، برخورد و پاسخ سردسبک و ساز:ریتم آرامتر، با تمبک کمرنگ و تار جهت ایجاد حس تردید و سردی (سکوت بین فرازها)دستگاه همایون یا شور (فضای اندوه و شکوه)ملودی مکالمهمحور با اجرای گفتگویی دوصدایی (اجرای دیالوگ میان فرستاده و قیصر توسط خوانندهها با رنگآمیزی صدایی متفاوت)استفاده از نی برای فضا دادن به حس بیاعتنایی و تلخیدراماتیزهکردن کلمات با تأکید بر جملات رد یا بیاحترامی3. واکنش کسری و اعلان جنگ
خشمشاه، سوگند خوردن، آمادهسازی سپاهسبک و ساز:افزایش سرعت و حجم، تمپو شتابنده (حرکت به سمت جنگ)سازهای کوبهای: دهل و نقاره، شور رزمی و اعلام حرکت سپاهاجرای گروهکر رزمی بر فراز نامها و سوگند (با همخوانی بم و فریادگون)تحریر حماسی، استفاده از مقام چهارگاه برای ایجاد شکوهصدای طنین سنج، شیپور و نعرههای مردانه
در موسیقی برای تصویرسازی آغاز کارزار4. محاصره حلب و نبرد و مساله کمبود گنج
لشکرکشی، نبرد، محاصره و مشکلات تأمین مالیسبک و ساز:ریتم ناپایدار و پرشور؛ استفاده از سازهای زهی (تار با آرپژ سریع)، تنبک/دهل برای مدولاسیون جنگتغییر ملودی به فضاهای پرکشمکش (گذر به شور یا بیات ترک)اجرای خواننده بهصورت پرتنش و تند، مدام بالارونده/پایینرونده، انعکاس کشمکش و اضطرابافکتهای صوتی نبرد (ضرب و فریاد کُر)5. صحنه کفشگری و قرض گرفتن
کفشگر، فرزند، امیدهای کوچک مردمسبک و ساز:کاهش شدت ریتم؛ همراه با سازی ملودیک و مردمی (سهتار/سنتور)، نوای ملایم نی برای همدردی با مردملحن آواز، ساده، روایی و گرم؛ خوانندگی نزدیک به لالایی یا داستانگویی اساطیریاستفاده از دستگاه بیات ترک یا اصفهان برای فضا دادن به سادگی و امید6. گفتگوی بوزرجمهر و پاسخ شاه
دیالوگحکمتآمیز درباره شأن اجتماعی و قدرت علمسبک و ساز:موسیقی آرام و متفکرانه؛ فضاهای کوتاه میان خواندن برای تامل شنوندهسازهای سنتی آرام (عود، سنتور پایین)، تنبک سبک برای تأکید گفتارخوانندگی تأکیدی با مکثهای تأملیمقام راستپنجگاه برای القای فضا و گفتگوی فلسفی7. بخشهای پایانی: صلح و تأمل فلسفی درباره مرگ
جمعبندی، آرامش پس از جنگ، فلسفه مرگ و گذر عمرسبک و ساز:تمپوی بسیار کند، با سازهایی ملایم و جادویی (سهتار تنها/دیسکانت سنتور)آواز با تحریر آرام، نغمههای اصفهان/نوا برای بیان حس پایان و فلسفه و عبرتآمیز بودن پایان زندگیتحریر آرام و شاعرانه، اجرای تکخوان با نالههای تحریری سبک کردی یا آذری برای غم عمیق و پذیرش روزگارنکتههای کلی اجراییقطعات گروهنوازی همراه با سازهای بادی (نی، سرنا) در سکانسهای جنگی، و استفاده از یک ساز ملودیک (سهتار یا سنتور) برای روایتهای احساسی و صحنههای مردمی پیشنهاد میشود.در سکانسهای حکمتی و تأملی—بهویژه پایانبندی شعر—اجرای یک صدای بم تکخوان با فضای اصفهان یا نوا بهترین جلوه را دارد.فراز و فرود ملودی باید پیرو فراز و فرود روایتی متن باشد: روایت رسمیشاهانه، درام دیالوگی، اوج خشم و شور، و در نهایت توقف و تأمل و آرامش.آیا مایل هستید برای یک بخش خاص از این متن (مثلاً یکی از صحنههای جنگ یا گفتگوها یا پایان فلسفی) نمونه نت یا ملودی (خط موسیقایی ساده یا ایدهی خط آواز)
امیدوارم این مطالبامیدوارم این مطالب را برای موسیقیهای ادیبان ایران استفاده کنید این فقط به عنوان یک نمونه ارائه شده که سبک و سیاق و روال را بهتر درک کنید
منبع«« کتاب خاطرات #شاهنامه_موزیکال »»
به قلم: «کاوه_کاشفی»
گردآورنده نشر تهیه:« هیوا و نور»
پور در ورود سپاه و پایان هر مصرع دوم برای هیجان و جلو
