دبیره فارسی و تغییر آن

یکی از دغدغه‌های امروز زبان فارسی، روش نوشتن، آیین نگارش یا همان رسم‌الخط فارسی است.

نگاهی کوتاه به تاریخچه‌ی الفبای فارسی

نکته‌ی مهمی که باید در ابتدا به آن توجه داشت، تفاوت زبان و خط است. در این یادداشت تمرکز و توجه ما به خط است نه زبان. برای نمونه زبان فارسی با زبان عربی نه تنها در موقعیت کنونی تفاوت روشنی دارد، بلکه ریشه‌های آن‌ها نیز بسیار متفاوت‌‌ است اما خط وضعیت متفاوتی دارد. نه تنها در ایجاد الفبا و خط عربی دانشمندان ایرانی سهم بسیاری داشته‌اند، بلکه هر دو خط پهلوی و عربی از الفبای آرامی ریشه گرفته‌اند. هم‌چنین تاثیر مستقیم الفبای عربی از خط پهلوی انکارناپذیر است.

در نتیجه، الفبای فارسی و عربی در گذر زمان درهم آمیخته شده‌اند، اما حروف و قواعد خط فارسی و عربی با توجه به سلیقه‌ی نویسندگان و سخنوران نسبت به هم فاصله پیدا کرده‌اند؛ مانند اضافه شدن «گ»، «چ»، «پ» و «ژ» به زبان فارسی یا رد حروف اختصاصی الفبای عربی چون «ة». موارد دیگری نیز هستند مانند: خلق خوشنویسی های فارسی (تعلیق/ نستعلیق/ شکسته)

در نتیجه‌ی این تکامل، که ناگزیر به نظر می‌رسد، باید کوشید تا خط فارسی با اصلاحاتی، هم‌خوانی بیش‌تری با زمانه‌اش پیدا کند و در دل نسل جدید همان دل‌بستگی را ایجاد کند که در اوج شکوفایی خود داشته است اما چگونه؟

آن‌چه را می‌خوانیم بنویسیم:

1- حذف حروف مشابه:

به‌جای «ت» «ط» از «ت» به‌جای «ث» «س» و «ص» از «س» به‌جای «ح» «ه» از «ه» به‌جای «ذ» «ز» «ض» «ظ» از «ز» به‌جای «غ» «ق» از «غ» به‌جای «ء» از «ع»

* نکته: تعدادی از واژه ­ها پس از تغییرات به کلماتی مستقل تبدیل می­شوند مانند کلمه «عرض» که به «ارز» تبدیل می­شود در این شرایط دو راه پیش رو داریم:

  • همانند کلمه "شیر" که به یک حالت خوانده و نوشته می­شود اما سه معنای متفاوت دارد با آن رفتار کنیم.
  • از کلمات فارسی جایگزین استفاده کنیم که در این مثال میتوان از کلمه «پهنا» برای «عرض» استفاده کرد.

2- حدف واو معدوله: خواهر = خاهر

3- تبدیل الف مقصوره به ا: مرتضی = مرتزا

4- حذف تنوین و تبدیل به ن: لطفاً = لتفن

5- حذف همزه در وسط و پایان واژه: رای، راس، ابتدا، امضا

6- تغییر اسامی الفبا، به عنوان مثال حرف "ج" را جه بخوانیم نه جیم (باقی اسم ها شامل: ده، سه، شه، عه، غه، که، گه، له، مه، نه، وه)

تمامی موارد بالا در حالی برخی از مشکلات را حل میکند که هنوز برخی از این مشکلات پا برجاست.

راه حل چیست؟ به ادامه متن توجه فرمایید:

جایگزینی الفبای فارسی با الفبای لاتین

برای تبدیل خط فارسی به لاتین ابتدا باید تمام اصلاحاتی را که در بالا به آن اشاره شد، در خط فارسی اعمال کنیم. از مزایای این الفبا نسبت به الفبای فارسی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

  • واکه ­ها بخش جدا نشدنی از نگارش لاتین:

واکه ­ها در نگارش لاتین بخش جدا نشدنی از کلمات هستند. به چند نمونه توجه کنید:

(مهر mehr / mohr) (علم elm / alam) (رب rob / rab) (ملک molk / malak)

  • تفاوت و تقلب ناپذیری و امنیت اعداد:

اعداد لاتین را نمی­توان به یکدیگر تبدیل کرد در صورتی که اعداد فارسی به شدت تقلب پذیر یا تبدیل پذیر به هم هستند. می توان به راحتی عدد 1 را به 2 و 2 را به 3 و 3 را به 4 و 1 را به 9 تبدیل کرد. با این اوصاف باید نگران چک­های بانکی یا نمرات درسی، بد خواندن اعداد توسط پلیس راهنمایی رانندگی و هزاران مشکل دیگر بود.

  • هم­جهتی عدد و حرف:

در نگارش لاتین مسیر حرکت حرف و عدد یکسان و از چپ به راست است ولی خلاف جهت بودن آن دو در نگارش فارسی همواره خواننده را سردرگم می­کند. به عنوان مثال در تایپ کامپیوتری هنگام نوشتن تاریخ یا ممیز و یا شماره نامه های اداری حاوی عدد و حرف، حروف و اعداد بهم می­ریزند و یا هنگام خواندن درحالی که از راست به چپ مشغول خواندن هستیم وقتی به عدد می­ رسیم باید از چپ به راست در خلاف جهت برگردیم و دوباره حرکت از راست به چپ را ادامه دهیم.

  • نگارش یکسان:

در نگارش لاتین، نگارش کلمه منحصر به فرد است ولی در نگارش فارسی نه. مثلا چرا "خور" را در ابتدای خورشید با "و" بنویسیم ولی همان تلفظ را در "خرداد" بدون "و". جالب است که در هر دو مورد "خور" به معنای آفتاب است! درحالی­که در نگارش لاتین Xor را در ابتدای هر دو کلمه مشابه هم می نویسیم Xoršid و Xordād

  • یک حرف نماینده چند حرف:

در نگارش فارسی علاوه بر مشکل "چند حرف نماینده یک حرف" مشکل دیگری داریم به نام "یک حرف نماینده چند حرف". حروفی با نشان "و" یا "ی" یا "ـه" که چندین نقش دارند و گاهی ممکن است بدون نقش حالت خنثی داشته باشند و خوانده نشوند! نقش "و" را در این کلمات مقایسه کنید:

" تو، توسن، مو، وام ، خواهر" اولی TO ، دومی TOWSAN ، سومی MU ، چهارمی VĀM و پنجمی هیچ!

  • یکپارچگی:

یک کلمه مستقل در نگارش لاتین شکل یکپارچه دارد و تمام پسوندها و پیشوندها نیز اگر به کلمه اضافه شوند، شکل کلمه، یکپارچه می­ماند در حالی­ که در نگارش فارسی یک کلمه مستقل ممکن است چند تکه شده و باعث طولانی تر شدن نگارش شود و گاهی خواننده در یافتن اینکه این جز مربوط به کلمه قبل است یا بعد، سردرگم شود. مثلا چرا "علیزاده" یکپارچه نوشته می­شود اما "حسین زاده" نه!

  • جدانویسی:

نگارش لاتین براساس حروف جدا از هم و نگارش فارسی براساس حروف چسبیده است که بسیاری از مشکلات نگارش فارسی به دلیل همین چسبیده بودن حروفش به وجود آمده است، این افزایش و تنوع نگارش حروف به حدود 100 نوع، باعث مشکلات نت نویسی، مخفف سازی کلمات، پلاک گذاری خودروها و... میشود.

  • کیبورد:

کیبورد یک استاندارد بین المللی دارد که کارخانه سازنده براساس حروف لاتین آنرا می­چیند و همه سازندگان دنیا تمام کیبوردها را یک­ دست می­سازند (QWERTY) ولی ما همواره باید به دنبال حروف اضافه الفبای زبانمان بگردیم.

چند نکته:

  • واکه‌ی مرکب ow هميشه در یک هجا می­نشيند.
  • استفاده از دو حرف برای نشان دادن صدای واحد، خطاپذیر است بنابراین استفاده از این ترکیب که در میان عوام نیز کاربرد دارد باید کنار گذاشته شود برای مثال، در کلمه ­ی مذهب (mazhab) دو حرف z و h مستقل‌اند و نشانگر حرف «ژ» نیستند. همینطور s و h در کلمه تسهیل (tashil) که صدای «ش» نمی‌دهد.
  • برای چهار حرف (آ، چ، ژ، غ) نیز جایگزین ­های متفاوتی وجود دارد از جمله حرف Ğ (غ در ترکی استانبولی)، حرف Ĵ (ژ در اسپرانتو)، حرف Č و حرف Â که نیازی به استفاده از این حروف نیست فقط در صورتی که بین "ق" و "غ" تفاوتی در نظر بگیریم (همانند زبان تاجیکی) از حرف Q به عنوان "ق" و از حرف Ǧ به عنوان "غ" استفاده می­کنیم در غیر این صورت از Q به عنوان "غ" استفاده می­شود.
  • میتوان سه نشانه حروف Ā و Š و Ž را در تارنماها و جاهایی که استفاده از این حروف میسر نیست حذف کرد و به صورت A و S و Z نوشت.
  • همانطور که تا به اینجا گفته شد در الفبای فارسی بعضی از آواها چند نشانه دارند. دو حرف‌ «ء» و «ع» هم چنین است و یک آواست که با دو نشانه نوشته می‌شود. این آوا در زبان فارسی مانند سایر زبان‌های هندواروپایی (بر خلاف زبان‌های سامی که عربی نیز جزو آنان است) فقط در اول کلمات آن هم به صورت واکه‌ (کوتاه و بلند) تلفظ می‌شود. به مثال‌های زیر توجه کنید:

عَمو (Amu) عِمارَت (Emārat) عُمر (Omr) عالِم (Ālem) عود (Ud) عید (Id)

در لاتین نویسی فارسی این حرف، معمولا از آپوستروف برای نشان دادن آن استفاده می‌شود اما این کار درست نیست زیرا آپوستروف نه یکی از حروف الفبا بلکه نشانه‌ ایست برای مشخص کردن ادغام یا کوتاه‌شدن واژه‌ها. به عنوان مثال: she + is = she's بنابراین، آپوستروف مختص همان کاربردهایی خواهد شد که در انگلیسی و دیگر زبان‌ها وجود دارد: زیبا + است = زیباست (zibā'st)

بدین ترتیب نمی‌توان از آپوستروف هم برای نشان دادن ادغام، هم برای نشان دادن حرف ع استفاده کرد، بنابراین زمانی که این حرف در وسط و یا آخر کلمه ­ای بیآید باید از حرکت‌گذاری‌های زیر استفاده کنیم:

مثال: مَسعود (masúd)، مُعَلِم (moálem)، مَعایِب (maàyeb)، سَعدی (sádi)، ممنوع (mamnú).

3 نکته در مورد حرف ع:

  • می‌توان از نماد مستقلی (به عنوان نمونه ø) هم استفاده کرد.

مثال: مَسعود (masøud)، مُعَلِم (moøalem)، مَعایِب (maøāyeb)، سَعدی (saødi)، ممنوع (mamnuø).

  • کلماتی همچون پائیز که به صورت پاییز نوشته می‌شوند در لاتین نویسی، شکل نخست آن را در نظر میگیریم در نتیجه به صورت Pāiz نوشته می­شود.
  • در برخی از نظرات عده ­ای بر حذف این حرف اشاره می­کنند.
الفبای لاتین پیشنهادی برای زبان فارسی
الفبای لاتین پیشنهادی برای زبان فارسی

جایگزینی الفبای فارسی با الفبایی جدید

در این بخش به دبیره ه­ای نوینی که تمامی اصلاحات در آن اعمال شده و ویژگی ­های الفبای لاتین را نیز در خود دارد اشاره خواهیم کرد، به دو نمونه آنها توجه کنید:

1- اوستایی-پارسی (Persian-Avestan)

دبیره ­ی اوستایی یکی از کامل­ ترین دبیره ­هاست که از طرف بسیاری برای جایگزینی با الفبای امروزی فارسی پیشنهاد میشود در صورتی که این جایگزینی مناسب نیست زیرا الفبای اوستایی دارای حروف و آواهایی است که در زبان امروزی خوانده و نوشته نمی­شود، مشکل دیگر این دبیره راست به چپ بودن آن است که در بخش الفبای لاتین به این مشکل پرداختیم و اما در آخر باید به این نکته اشاره کنم که شکل حروف این دبیره قدیمی و تا حدودی پیچیده است و به اصطلاح در گذر زمان ساده نگاری نشده است اما هم اکنون دبیره ای براساس رسم الخط اوستایی توسط Lourenço Menezes D’Almeida ساخته شده که تمامی این مشکلات را حل میکند.

2- بوستانی

این دبیره که بوستانی نامیده میشود توسط شخصی به نام Ian James براساس دبیره ­های پهلوی، اوستایی، لاتین و فارسی کنونی ساخته شده است.

  • از مشکلات این دو رسم الخط میتوان به مورد کیبورد و امنیت اعداد اشاره کرد (برای بوستانی اعدادی طراحی نشده و اعداد اوستایی طراحی شده قابل تغییرن)
جدول اعداد
جدول اعداد

جدول کامل الفبای پیشنهادی:

جدول الفبای پیشنهادی بخش اول
جدول الفبای پیشنهادی بخش اول
جدول الفبای پیشنهادی بخش دوم
جدول الفبای پیشنهادی بخش دوم

سخن پایانی:

در اینجا لازم میدانم به چند نکته که توسط بسیاری از افراد به اشتباه بیان میشود اشاره کنم که:

  • تغییر خط باعث نابودی هنر خوشنویسی نمی­ شود همانطور که عکاسی باعث از بین رفتن نقاشی نشد.
  • تغییر خط باعث توهین به کتاب­ های مقدس و آثار کهن فارسی نمی­شود به طوری که امروزه در سایر نقاط دنیا این نوع کتاب ­ها به باقی زبان ها ترجمه و به خطوط دیگری نوشته می­شوند.
  • تغییر خط باعث ورود واژگان بیگانه به زبان فارسی نمی­شود زیرا همانطور که در ابتدای متن گفته شد مبحث خط و زبان دو مقوله جدا از یکدیگر هستند به عنوان نمونه واژه هایی مانند پیتزا، تاکسی، رادیو و.... که مربوط به زبان بیگانه هستند هم اکنون وارد زبان ما شده و از آنها استفاده میکنیم، تنها با این تفاوت که آنها را به صورت Pitzā و Tāksi وRādiyo می نویسیم.

متن خوانده شده نتیجه گردآوری مطالب و پیشنهادات متفاوتی از سراسر وب به همراه اضافه کردن بخش هایی بنابر نظر شخصی ­بوده و دلیلی بر درست بودن آن نیست. باتشکر از شما خوانندگان گرامی.

برای دریافت فونت اوستایی و بوستانی به منابع مراجعه بفرمایید.

منابع:

پیشنهاد انواع حروف ع توسط Pouyan_01001010 داده شده بود که در آن اندکی تغییر ایجاد کردم.

https://www.arvancloud.com/fa/culture/orthography

http://www.naebi.ir/52

http://www.jahanshiri.ir/fa/fa/negaresh-be-latin

http://fa.alefbaye2om.org

https://www.omniglot.com/conscripts/persianavestan.htm

http://skyknowledge.com/bostani.htm

https://www.omniglot.com/conscripts/bostani.htm