نویسنده: ابوالفضل پاکنیا
سینما، هنری است زادهٔ رویا و واقعیت؛ آیینهای جادویی که از نخستین روزهای خود تا امروز، تصویری از انسان، جامعه و تخیل را به نمایش گذاشته است. از نخستین تصاویر لرزان و صامت بر پردهٔ نقرهای تا جهانهای واقعیت مجازی، سینما سفری حیرتانگیز را پشت سر گذاشته است؛ سفری که در آن، نهفقط فناوری که روح زمانه نیز نقش اصلی را بازی کرده است.
در اواخر قرن نوزدهم، برادران لومیر با فیلمهایی چند ثانیهای از ورود قطار به ایستگاه، زندگی را به تصویر کشیدند و بیآنکه بدانند، جهانی تازه خلق کردند. سینمای صامت با چهرههایی چون چارلی چاپلین، باستر کیتون و لوئیس بروکس، زبان بیکلامی شد که احساسات انسان را به سادگی اما عمیق منتقل میکرد.
با ورود صدا به سینما در دههٔ ۱۹۲۰، هنر هفتم پوست انداخت. دیگر تماشاگران نهتنها میدیدند، بلکه میشنیدند. این تحوّل، نوع روایتگری، بازیگری و حتی موسیقی فیلم را دگرگون ساخت.
دهههای ۳۰ تا ۵۰ میلادی را میتوان عصر طلایی سینمای کلاسیک دانست. هالیوود با کمپانیهای بزرگی چون مترو گلدوین مایر، پارامونت و برادران وارنر، ستارههایی چون همفری بوگارت، آدری هپبورن و گری کوپر را به آسمان شهرت رساند.
در این دوران، ژانرها متولد شدند و تکامل یافتند: وسترن، نوآر، موزیکال، ملودرام و بعدتر، علمی-تخیلی. هر ژانر، پاسخ به نیازهای اجتماعی و فرهنگی دوران خود بود؛ جنگ، بحران اقتصادی، و رؤیای آمریکایی.
دههٔ ۶۰ میلادی، جهان شاهد انقلابهای فرهنگی و فکری بود و سینما نیز از این جریان جدا نبود. موج نو فرانسه با کارگردانانی چون فرانسوا تروفو، ژان لوک گدار و اریک رومر، زبان سینما را دگرگون کرد. آنها قواعد کلاسیک را شکستند، دوربین را به خیابان آوردند و «سینمای مؤلف» را بنیان نهادند؛ سینمایی که در آن، کارگردان نه یک صنعتگر، بلکه هنرمند و متفکری بود که جهان را از زاویهٔ نگاه خود تفسیر میکرد.
دههٔ ۹۰ و آغاز قرن بیستویکم، عرصهٔ ورود فناوری دیجیتال به سینما بود. جلوههای ویژه، CGI، فیلمبرداری دیجیتال و پلتفرمهای آنلاین، سینما را بهظاهر درخشانتر اما از درون، دچار پرسشهای تازهای کردند: آیا جلوه بر محتوا غلبه کرده است؟ آیا سینمای مستقل در هیاهوی بلاکباسترها شنیده میشود؟
در عین حال، سینمای خاورمیانه، شرق آسیا و آمریکای لاتین، با کارگردانانی چون عباس کیارستمی، اصغر فرهادی، هونگ سانگ سو، بونگ جونهو، و آلونزو کوارون، نوای متفاوتی را در جهان سینما طنینانداز کردند.
امروز، سینما با چالشهایی چون هوش مصنوعی، پلتفرمهای استریم، و تغییر رفتار مخاطب مواجه است. سینما دیگر تنها در سالن نیست، بلکه در جیب ما، در تبلت و گوشی ماست. با این حال، هنوز چیزی جادویی در تاریکی سالن سینما هست؛ جایی که نور بر پرده میتابد و ما، برای دقایقی، به تماشاگر رؤیای جمعی بدل میشویم.
سینما زنده است؛ نه به این دلیل که فناورانهترین هنر عصر ماست، بلکه چون هنوز در پی آن است که انسان را بهتر بفهمد، رؤیا را تصویر کند و حقیقت را به چالش بکشد
