آیا من حق درمان دارم ؟

نویسنده : محمد حبیب اللهی

تحلیل فقهی–حقوقی حق دسترسی برابر به خدمات درمانی با تأکید بر عدالت درمانی و وظیفه شرعی حاکم نسبت به جان مردم در فقه امامیه

مقدمه
سلامت به‌عنوان نعمت الهی و شرط اساسی برای انجام تکالیف دینی، جایگاهی ویژه در معارف اسلامی دارد. قرآن کریم، جان انسان را چنان ارزشمند معرفی می‌کند که نجات یک انسان را هم‌سنگ نجات همه بشریت دانسته است: «وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا» (مائده: ۳۲). پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نیز در سخنان و سیره عملی خود بر رسیدگی به نیازهای درمانی مردم و وجوب حفظ جان آنان تأکید کرده‌اند. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «مَن کَانَ فِی حَاجَةِ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ، کَانَ اللّهُ فِی حَاجَتِهِ» (الأمالي للطوسي : 97/147).

در دنیای امروز، با وجود پیشرفت‌های پزشکی، نابرابری‌های گسترده‌ای در دسترسی به خدمات درمانی وجود دارد که می‌تواند ناشی از عوامل اقتصادی، جغرافیایی یا ساختاری باشد. این نابرابری‌ها چالش مهمی برای عدالت اجتماعی به شمار می‌آیند و ضرورت دارد از منظر فقه امامیه بررسی شود که آیا حاکم اسلامی موظف است چنین نابرابری‌هایی را برطرف کند و زمینه دسترسی عادلانه همه شهروندان به خدمات درمانی را فراهم آورد.

بیان مسئله

حق درمان و سلامت، ریشه در اصول بنیادین فقه امامیه دارد؛ اصولی مانند قاعده «حفظ نفس محترمه»، قاعده «لاضرر و لاضرار»، قاعده «نفی حرج» و اصل عدالت. با وجود این، در عمل، تفاوت‌های چشمگیری در میزان بهره‌مندی شهروندان از خدمات درمانی مشاهده می‌شود. این پرسش مطرح است که وظیفه حاکم اسلامی در قبال این نابرابری‌ها چیست و حدود تکلیف او تا کجاست؟

مبانی فقهی و قرآنی حق درمان

آیات قرآن

آیه ۳۲ سوره مائده : «وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا»؛ دلالت بر وجوب حفظ جان انسان‌ها.

آیه 82 سوره اسراء : «  وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاء »؛ دلالت بر ضرورت درمان از طریق خود قرآن.

آیه ۹۰ سوره نحل: «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ»؛ تأکید بر عدالت به‌عنوان یک اصل حاکم بر همه روابط اجتماعی.

روایات اهل‌بیت(ع)

پیامبر اکرم(ص): «  ألْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيانِ الْمَرْصُوصِ..» (نهج الفصاحه،ح 3103)؛ ضرورت حمایت متقابل، که در حوزه درمان شامل تأمین نیاز بیماران نیز می‌شود.

امام علی(ع) در نامه به مالک اشتر: « و أشعِرْ قَلبَكَ الرَّحمَةَ لِلرَّعِيَّةِ..» (نهج‌البلاغه، کتاب ۵۳)؛ لزوم رعایت مصالح مردم، که شامل سلامت آنان نیز هست.

آثار فقهای امامیه

بسیاری از علما و فقها تاکید بر این دارند که حفظ جان از اهم واجبات است و حاکم باید ابزارهای لازم را فراهم کند و وجوب کفایی در نجات بیمار را مطرح کرده و در صورت عدم وجود داوطلب، وجوب عینی بر حاکم را لازم می‌داند. امام خمینی(ره) در «تحریر الوسیله» (ج۱، ص۴۸۸) اشاره می‌کند که تأمین نیازهای ضروری مردم از جمله درمان، بر عهده حکومت اسلامی است.

تحلیل وظیفه شرعی حاکم اسلامی

از مجموع این ادله برمی‌آید که تأمین سلامت عمومی و تضمین دسترسی برابر به خدمات درمانی، نه یک اقدام اختیاری، بلکه یک تکلیف شرعی بر عهده حاکم اسلامی است. این وظیفه بر دو پایه استوار است:

وجوب حفظ نفس محترمه: هرگونه کوتاهی که منجر به به‌خطر افتادن جان افراد شود، از نظر شرعی حرام است.

اصل عدالت: تفاوت در دسترسی به خدمات درمانی تنها باید بر اساس نیاز واقعی و نه توان مالی باشد.

الزامات عدالت درمانی

توزیع عادلانه امکانات پزشکی در مناطق مختلف کشور.

ارائه خدمات درمانی رایگان یا یارانه‌ای به اقشار کم‌درآمد.

آموزش و تربیت کافی نیروی انسانی پزشکی در مناطق محروم.

نظارت شرعی بر سیاست‌گذاری‌های بهداشتی و درمانی.

نتیجه‌گیری
فقه امامیه با تکیه بر قرآن، سنت و عقل، بر لزوم تأمین سلامت عمومی و دسترسی برابر به خدمات درمانی تأکید دارد. این وظیفه برای حاکم اسلامی نه‌تنها یک مسئولیت اجرایی، بلکه تکلیف شرعی است که کوتاهی در آن موجب تضییع حقوق مردم و نقض عدالت می‌شود. برای تحقق عدالت درمانی، لازم است سیاست‌گذاری‌های درمانی کشور بر اساس معیارهای فقهی طراحی شده و نظارت مستمر بر اجرای آن‌ها صورت گیرد که الحمدالله قدم های بسیار تاثیر گذاری در نظام سلامت کشور برداشته شده اما نکته قابل توجه اینجاست که در آموزش های پیشگیری قبل از درمان متاسفانه کمبود هایی وجود دارد که یقینا مورد توجه قرار خواهد گرفت.

پیشنهادها

تدوین «منشور عدالت درمانی» بر اساس مبانی فقه امامیه.

تأسیس صندوق همبستگی سلامت با مشارکت دولت و خیرین برای پوشش درمان اقشار ضعیف.

ایجاد نظام نظارت شرعی بر توزیع منابع درمانی.

گسترش آموزش پزشکی در مناطق کم‌برخوردار به‌عنوان تکلیف کفایی.