نویسنده : محمد حبیب اللهی
جایگاه فقهی حق سالمندان در دریافت خدمات اجتماعی در جامعه اسلامی: بررسی وظایف فرزندان، دولت و جامعه از منظر فقه امامیه
بیان مسئله:
افزایش جمعیت سالمند، تحولات جمعیتی و تغییر سبک زندگی در جوامع اسلامی موجب بروز بحرانهای اجتماعی جدیدی شده است؛ از جمله بیتوجهی به نیازهای سالمندان، رها شدن والدین سالمند، و خلأ حمایت سازمانیافته. علیرغم تأکید اخلاقی و شرعی دین اسلام بر احترام به سالمندان، تحلیل فقهی دقیق در باب حقوق اجتماعی این قشر، خصوصاً در قالب «حق دریافت خدمات اجتماعی» کمتر مورد توجه بوده است. آیا سالمندان در فقه امامیه حق دریافت خدمات دارند یا این فقط یک مسئولیت اخلاقی است؟ این مسئلهی محوری مقاله حاضر است.
بخش اول: پیشینه و مبانی نظری
اسلام همواره جایگاه بزرگان و سالمندان را با احترام ویژه مورد توجه قرار داده است. در متون فقهی امامیه، اگرچه فصلی مستقل به عنوان «حق سالمندان» وجود ندارد، اما احکام مربوط به نفقه، احسان، تکریم والدین، مسئولیتهای اجتماعی و قاعده رفع حرج، مبنای تحلیل فقهی این حق است. روایاتی از پیامبر خدا(ص) چنین نقل شده است: «الشَّیْخُ فِی أَهْلِهِ کَالنَّبِیِ فِی أُمَّتِه»؛ پیر در میان خانواده (یا قوم) خود، مانند پیامبر میان امت خویش است.
همچنین در صحیفه سجادیه، امام سجاد (ع) در دعای خود برای پیران و ناتوانان، کرامت انسانی آنان را مورد تأکید قرار میدهد.
بخش دوم: وظایف فقهی فرزندان نسبت به والدین سالمند
۱. وجوب نفقه :
بر اساس نظر فقهای امامیه، نفقه والدین واجب عینی است اگر نیازمند باشند و فرزند استطاعت داشته باشد (تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۲۲) این وجوب شامل غذا، پوشاک، مسکن، دارو و حتی مراقبت در پیری است.
۲. حرمت اذیت والدین :
آیه ۲۳ سوره اسراء: «وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا... فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ...» از حرمت اذیت حتی به لفظ خبر میدهد. فقها اذیت سالمند را بهویژه در کهولت، گناه کبیره میدانند.( تفسیر المیزان، ج۱۳، ص۱۰۷)
۳. مستندات روایی :
روایات متعددی در کافی، تهذیب و فقیه در فضیلت و وجوب خدمت به والدین سالمند آمده است؛ از جمله روایتی از پیامبر اکرم فرمودند: «مِنْ إِجْلَالِ اللَّهِ إِجْلَالُ ذِی الشَّیْبَةِ الْمُسْلِمِ» ( فرمودند: تکریم و بزرگ داشت نسبت به آدم مسن مثل این است که خدا را تکریم می کنید.) ( کافی، ج ۲، ص 165 )
۴. ترک وظیفه :
ترک نفقه و مراقبت از والدین، در برخی موارد میتواند از مصادیق ظلم و مستوجب تعزیر شرعی باشد (تحریر الوسیله، ج ۲، باب النفقات).
بخش سوم: مسئولیت دولت اسلامی در قبال سالمندان
۱. مبانی فقهی مسئولیت دولت :
اصل عدالت، قاعده نفی حرج، و ولایت عامه فقیه مبنای ورود دولت به حوزه حمایت از محرومان است. در نهجالبلاغه، امام علی (ع) در نامه به مالک اشتر به مراقبت از «طبقات ضعیف» و «نیازمندان» تأکید دارد.
۲. مصادیق حمایت :
تأمین هزینه درمان، بیمه، مسکن، تأسیس آسایشگاه، حمایت روانی و خدمات پرستاری، همگی ذیل قاعده «الناس مسلطون علی أموالهم» و نیز وظیفه حفظ نفوس قابل توجیه فقهی است.
۳. نقش دولت در غیاب خانواده :
اگر خانواده وظایف خود را انجام ندهد، دولت اسلامی از باب ولایت، باید در حمایت از سالمند مداخله کند.
بخش چهارم: مسئولیت اجتماعی جامعه نسبت به سالمندان
۱. اصل تعاون :
آیه ۲ سوره مائده: «تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى..» مبنای مسئولیت جمعی در فقه است. فقها، از جمله شهید ثانی، وظیفه کفایی جامعه را در قبال آسیبپذیران مطرح کردهاند.
۲. وجوب کفایی :
برخی خدمات در صورت ترک از سوی خانواده و دولت، ممکن است بر سایر مؤمنان واجب کفایی شود (وسائل الشیعه، باب الامر بالمعروف).
۳. تأسیس خیریه و نهادهای مردمی:
تأسیس مراکز نگهداری سالمندان از سوی خیرین، در فقه به عنوان مصداق «وقف بر نیازمندان» مشروعیت دارد (شرائع الاسلام، باب الوقف).
نتیجهگیری:
تحلیل فقهی منابع اصیل امامیه نشان میدهد که سالمندان از حق دریافت خدمات اجتماعی برخوردارند و این حق، سهگانهای از مسئولیت را متوجه فرزندان، دولت اسلامی و جامعه میسازد. نفقه، حمایت عاطفی و درمانی، مراقبت و تأمین نیازهای سالمندان نهتنها مسئولیتی اخلاقی بلکه تکلیف شرعی است. دولت اسلامی موظف است سیاستهایی در راستای حمایت از سالمندان تدوین کرده و بر اجرای وظایف خانواده نظارت کند. همچنین، تأسیس نهادهای مردمی برای حمایت از سالمندان امری فقهی، مشروع و بلکه لازم است.
پیشنهادها :
تدوین سیاستگذاری اجتماعی مبتنی بر فقه امامیه برای سالمندان
الزام قانونی برای رعایت نفقه و مراقبت از سالمندان توسط فرزندان
گسترش نهادهای خیریه و وقف برای حمایت از سالمندان
