نویسنده : محمد حبیب اللهی
بررسی فقهی حقوق پرخاشگری کلامی در تعاملات ساده روزمره در نظام اجتماعی اسلامی؛ چالشها و راهکارها
مقدمه
در زندگی روزمره، بسیاری از تنشهای اجتماعی نه از بحرانهای بزرگ، بلکه از گفتوگوهای ساده و کوتاه شکل میگیرد؛ مکالمهای در صف، رانندگی، محیط کار یا خانواده. پرخاشگری کلامی، شامل تندی در لحن، تحقیر، طعنه، بلند کردن صدا یا بیاحترامی، رفتاری است که بهتدریج عادی شده و کمتر بهعنوان یک آسیب اجتماعی جدی تلقی میشود. این در حالی است که همین رفتارهای بهظاهر کوچک، نقش مهمی در فرسایش اخلاق اجتماعی و تضعیف روابط انسانی دارند.
مبانی فقهی
در آموزههای قرآنی و روایات شیعه، زبان جایگاه ویژهای در سنجش اخلاق انسان دارد. قرآن کریم صراحتاً میفرماید: «وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا» (بقره،83) با مردم به نیکی سخن بگویید. این آیه، ناظر به همه روابط انسانی است، نه فقط روابط رسمی یا دوستانه. همچنین قرآن از «قول لین» (طه،44) بهعنوان شیوه صحیح سخن گفتن یاد میکند؛ حتی در مواجهه با خطا یا اختلاف.
در روایات نیز کنترل زبان از نشانههای ایمان دانسته شده است. امام صادق(ع) مؤمن را «لیّنالکلام» معرفی میکند؛ کسی که گفتارش نرم و بهدور از خشونت است. از منظر فقه اخلاقی، آزار زبانی دیگران، مصداقی از ایذاء مؤمن و خدشه به کرامت انسانی است و هرچند ممکن است عنوان جرم نداشته باشد، اما قطعاً رفتاری ناپسند و مورد نهی شرع است.
بررسی حقوقی
از منظر حقوقی، پرخاشگری کلامی در سطح روزمره، همواره در قالب جرم تعریف نمیشود؛ اما این بهمعنای بیاهمیت بودن آن نیست. ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) (اصلاحی 1399/02/23) هشداریست برای استفاده درست الفاظ محاوره ای که نشان میدهد حقوق شهروندی بر حفظ کرامت، احترام متقابل و امنیت روانی افراد تأکید دارد. رفتارهای زبانی تحقیرآمیز، تهدیدآمیز یا توهینآمیز، اگرچه گاه خفیف تلقی میشوند، اما میتوانند بستر نقض حقوق معنوی افراد را فراهم کنند. به همین دلیل، درک حقوقی این مسئله بیشتر ناظر به پیشگیری، فرهنگسازی و احترام به حق آرامش و شأن انسانی دیگران است.
چالشهای اصلی
یکی از مهمترین چالشها، عادیشدن پرخاشگری کلامی در اثر فشارهای روانی، اقتصادی و اجتماعی است. بسیاری از افراد، خشم و فرسودگی خود را ناخواسته در نزدیکترین تعاملات تخلیه میکنند. چالش دیگر، ناآگاهی از پیامدهای بلندمدت این رفتارهاست؛ گویی خشونت زبانی، کمهزینهترین راه تخلیه هیجان تلقی میشود. همچنین، نبود خودکنترلی و ضعف در مهارتهای ارتباطی، به تشدید این رفتار دامن میزند.
راهکارهای فقهی و حقوقی
از منظر فقهی، تقویت فضیلت «کظم غیظ» و مراقبت از زبان، راهکاری بنیادین است. تمرین سکوت آگاهانه، مکث پیش از پاسخ و توجه به نیت و لحن سخن، از توصیههای اخلاقی مؤثر در اصلاح رفتار است. از منظر حقوقی–اجتماعی نیز، ترویج احترام متقابل، آموزش مهارتهای گفتوگو و یادآوری حق کرامت دیگران، میتواند نقش پیشگیرانه داشته باشد. این راهکارها بیش از آنکه قانونی باشند، فرهنگی و اخلاقمحورند.
نتیجهگیری
پرخاشگری کلامی در تعاملات ساده روزمره، آسیبی خاموش اما عمیق است که بهتدریج روابط انسانی و اعتماد اجتماعی را فرسوده میکند. اصلاح این وضعیت، نه با برخوردهای سخت، بلکه با بازگشت به مسئولیت فردی، اخلاق دینی و احترام به حقوق معنوی دیگران ممکن است. اگر هر فرد، زبان خود را نقطه آغاز اصلاح بداند، بسیاری از تنشهای اجتماعی پیش از آنکه به بحران تبدیل شوند، مهار خواهند شد.
