یکی از جلوههای مردم سالاری، شوراها و انجمنهای شهری یا به تعبیر قانون اساسی مشروطیت انجمنهای ایالتی و ولایتی است. از مهمترین مدافعان این نظریه در آغاز انقلاب مرحوم طالقانی بود و که در فوت جانسوز ایشان، مردم شعار میدادند پیام طالقانی شهادت است و شورا.
این نحوه فکر فقط به ایام انقلاب مربوط نمیشود. ایشان سالها پیش از انقلاب و در تفسیر قرآن بر اهمیت شورا یعنی دخالت عقل جمعی در اداره امور بهطور گستردهای بحث کردهاند. نه فقط در آیاتی که به تشکیل شورا امر شده است، بلکه حتی در امور شخصی و خانوادگی مانند مسئله شیر دادن مادر به بچه که بهنظر نمیرسد ربطی به شورا و مشورت داشته باشد. این قسمت از مطالب مرحوم طالقانی در واقع گویی مثال و نمونهای است برای آنچه مرحوم مدرس سالها قبل از آن در مجلس بیان کرده بود و آن تأکید بر امر شورا و مشورت برای اداره امور جامعه است. مرحوم طالقانی در این زمینه فقط به سخن گفتن و مطلب نوشتن اکتفا نکرد و در روزهای آغاز انقلاب مسئله شورا را همچون راهحلی برای رفع دشواریها و گرفتاریهای ناشی از استبداد میدانست؛ چنان که در سخنرانی مشهور در مدرسه فیضیه قم و پس از دیدار با امام راحل در فروردین۵۸ گفت: «چه کنیم که مردم هر شهر و هر محل و روستایی بفهمند، عملا بدانند که تقدیرشان بهدست خودشان است... من یک راه بهنظرم میرسد، راه شرعی، راه قانونی، راه دنیاپسند، راهی که باید پایههای نهضت ما را محکم کند. مردم واقعا بهحساب بیایند، مردم واقعا سرنوشت خودشان را بهدست خودشان بگیرند، درگیریها کوتاه شود. مردم بتوانند راهی برای زندگی خود باز کنند؛ این راه غیر از این نیست، مسئله تازهای هم نیست، مسئلهای است که علمای ما هفتاد و چند سال پیش جزو قانون اساسی آوردهاند: انجمنهای ایالتی و ولایتی.» در یازدهم اردیبهشت همان سال، یعنی ۱۰ روز بعد، مرحوم امام اعلامیهای خطاب به شورای انقلاب صادر کردند و از آنها خواستند که زمینه انتخاب شوراها را فراهم آورند. آقای طالقانی یکی از نتایج شوراهای شهر و روستا را چنین برشمرد: «این شوراهای محلی موجب میشود که افراد و توده مردم که ناشناخته ماندهاند استعدادهایشان را نشان بدهند.» تاکنون کمتر به رابطه مرحوم طالقانی با امام راحل توجه شده است.
رابطهای که میتوان عمق آن را از لابهلای تعابیر امام در پیام تسلیت فوت آقای طالقانی دریافت: برادر، مالک اشتر زمان، ابوذر زمان، مجاهد عظیمالشأن و بالاخره چنین پایان داد که رحمت خدا بر پدر او که در رأس پرهیزگاران بود.
آقای طالقانی علاوه بر همه اینها نخستین شورای شهر را در سنندج، در اوج آشفتگی و آشوب و درگیری مسلحانه در این منطقه، تشکیل داد. او در عین حال در همان جلسات قاطعانه در برابر زیاده خواهان که چندان هم در پی مطالبات مردمی نبودند و میخواستند از فضای انقلابی برای خود سرمایهای فراهم کنند میایستاد. آقای طالقانی پس از یافتن ماموریت از ناحیه امام برای پیگیری مسئله شوراها، گروهی ازجمله حقوقدان ارجمند کشورمان مرحوم دکتر ناصر کاتوزیان را موظف کرد تا طرح جامعی برای تشکیل شوراها تهیه کند و آنها نخستین سند مدیریت شورایی را در ۱۴ ماده تهیه کردند که بسیاری از آن مواداولیهها در قانون اساسی و قانون شوراها گنجانده شد و سالها بعد در دولت اصلاحات به عمل درآمد و اجرا شد.
شهر شوراییهیچ عبادتی بالاتر از خدمت به مردم نیست؛ چه در شهر، چه در بخش و چه در روستا. وظایفی که برای شوراها در قانون ذکر شده، همان وظایفی است که اگر شوراهای ما انشاءاللَّه بتوانند این وظایف را به طور کامل به انجام برسانند، بسیاری از مشکلات جاری مردم برطرف خواهد شد و این موارد را قانونگذاران با دقّت در قانون اساسی و در قانون عرفی معیّن کردهاند. ( گزیده از بیانات مقام معظم رهبری 78/4/3 )
