تخریب کاخ‌های دوران صفوی اصفهان در دوران ظل‌السلطان (فرزند ناصرالدین‌شاه)

یکی از کارهای بسیار قبیح ظل‌السلطان فرزند ناصرالدین شاه و حاکم اصفهان، قطع درختان خیابان‌ها و تخریب شمار زیادی عمارت‌های زیبایی بود که نشان از هنرپروری ایرانیان داشت و ذوق و هنر و صناعت هنرمندان ایرانی را به رخ جهانیان میکشید و یادگار شکوه صفویه در اصفهان بود.

حاج سیاح مینویسد: در اصفهان از تخریب بناهای باشکوه صفوی بسیار آزرده خاطر گشتم. در روز ملاقاتم با ظل السلطان این موضوع را بیان نمودم و آنرا عملی دور از شان سلاطین و بزرگان نامیدم. ظل السطان حکم ناصرالدین شاه را نشانم داد که در آن صراحتا تاکید شده بود اماکن باشکوه دوره صفوی میبایست تخریب گردد و قاجار را خورشید تابان این سرزمین نامیده بود که با وجود آن نیازی به شمع و چراغ نمیباشد!

از طرفی ظل السلطان به جهت جلوگیری از جلب توجه ناصرالدین شاه به زیبایی‌های اصفهان و عدم مراجعت شاه به این شهر که اسباب زحمت برای ظل السلطان نباشد، در اجرای این حکم زیاده‌روی نموده و حتی از قطع درختان کهنسال نیز مضایقه نمی‌نمود.

جرج ناتانیل کرزن درسفرنامه خود مینویسد: ظل السطان دستور داده مسجد و عمارت سلطنتی اصفهان که متعلق به صفویان بود را از بیخ و بن کندند! آن عمارت هفت‌دست و آیینه‌خانه و نمکدان با نقشه‌های عجیب و آیینه‌های بزرگ شفاف و حوض‌های یکپارچه که از سنگ‌های مرمرِ صاف و شفاف تراشیده شده و سلاطین صفوی با مخارج گزاف بنا نهاده بودند، تمام خراب و بجای آنها جز تپه‌خاکی غم‌انگیز و ملالت‌خیز باقی نمانده است!

درجایی دیگر مینویسد: ظل السلطان بسیاری کاخ‌های باشکوه اصفهان را که موجب حیرت جهانیان بود نابود کرده است. متاسفانه او از خیابان خوش منظره و نشاط‌آور چهارباغ که همانند تکه‌ای از بهشت بود، چیزی باقی نگذاشته! جدول‌های سنگی را پُر کرده و حواشی آنها را فروخته! نقاشی‌های طاق‌ها و دیوارها را محو نموده است! جای قصرها و عمارت‌های خالی صفوی را هم با ایجاد مزارع گرمک و خیار اِشغال کرده و با اینحال خود را شاهزاده‌ای خوش ذوق می‌نامد!

مردم اصفهان که از تخریب بناهای زیبای شهر توسط ظل السلطان، آزرده بودند، تنی چند از بازرگانان بنام اصفهان را نزد وی فرستاده و با پرداخت مبلغ هنگفتی تنها موفق میشوند از تخریب چهل‌ستون جلوگیری نمایند. اما درمورد سایر بناها توفیقی به دست نمی‌آورند.

درمجموع بیش از ۲۵ عمارت و بنای بزرگ توسط ظل السطان تخریب گردید. به این بناها بیافزایید بقعه‌ها، تکیه‌ها، آرامگاه‌ها، گورستان‌ها و بسیاری خیابان‌ها و باغ‌های اطراف اصفهان.


منابع

خاطرات حاج سیاح

سفرنامه جرج ناتانیل کرزن

اصفهان در عصر ظل السلطان، مهدی رجایی