"هنگامیکه زندانی پول کافی دارد میهمان است! فقط هنگامیکه توانایی مالی او تمام میشود به مجرم مبدل میگردد! زندانی کسی است که پولش تمام شده، لباسهایش بعنوان عایدی متفرقه زندانبان از او گرفته شده، در اتاقی تاریک و خاموش و مملو از افراد بدبخت در شرایط یکسانی قرار دارد."
منبع
سفرنامه دکتر ویلز
.
نظام قضایی ایران از دیرباز بر دوگانگی عرف و شرع مبتنی بوده است. این ساختار دوگانه به موازات یکدیگر تداوم یافته، همزیستی مسالمت آمیزی داشته و گاهی یکی بردیگری غلبه میکرده است. این روند در دوره قاجارها نیز ادامه داشته است.
.
برتری و قدرت نفوذ هریک از این دو حوزه بسته به شخصیت شاه و حاکمان محلی درطول تاریخ متغیر بوده است. در دوران قاجار، شاه برای اینکه برمحاکم شرع اعمال نفوذ کند درهر شهر ملایی را باعنوان شیخ الاسلام منصوب میکردکه این منصب موروثی بود. اگرچه شیخ الاسلام مواجبی از دولت دریافت میکرد اما به جهت اینکه مانع از این تصور شودکه گماشته شاه است معمولا از هیچ تلاشی جهت مخفی نگه داشتن این دریافتی فروگذار نمیکرد.
.
گرچه قضات مذهبی مستحق دریافت هیچ وجهی از دادخواهان نبودند باوجود این هدایای هنگفت یا رشوههای کاملا آشکاری دریافت میکردند که برقضاوت آنها تاثیرگذار بود. علاوه براین ملازمان محکمه و منشیان قضات تاجایی که میتوانستند طرفین دعوی را میچاپیدند! آنها از اینکه گواهی دروغ بدهند تا به نان و نوایی برسند منزه نبودند.
.
حکم قاضی مذهبی را دولت اجرا میکرد و به ندرت این احکام را مورد اعتراض قرار میداد. حاکم محلی نیز که از طرف دولت مسئول اجرای حکم بود مبلغی از شاکی تحت عنوان حق الاجرا دریافت میکرد. اگر شاکی توانایی پرداخت حق الاجرا نداشت محکوم با پرداخت وجه قابل ملاحظهای، حاکم را باخود همراه میکرد تا طریقه اجرای حکم به گونهای صوری و رضایتبخش محکوم باشد.
.
زنده به گور و مصلوب کردن، به توپ بستن، به سیخ کشیدن، نعل شدن همانند اسب، شقه کردن، شمع آجین، خفه کردن و سربریدن، بریدن بخشی از اندام و درموارد خفیفتر شلاق و جریمه نقدی ازجمله مجازاتهای دوران قاجار بود.
.
درهرصورت زندان و حبس ابد و یا حبس چندساله به معنا و مفهوم امروزی وجود نداشت. در ازای آن حکم بیگاری و بردگی بود. در برخی شهرها زندانهایی وجود داشت اما زندانیان برای مدت زیادی در آنجا حبس نمیشدند.
.
جرایم کیفری از سوی زنان به ندرت رخ میداد و در صورت وقوع اگر ضرورت داشت که آنها بازداشت شوند در خانه ملا و شیخالاسلام نگهداری میشدند.
منبع
نظام قضایی قاجار و پهلوی، دکتر ویلم فلور
