ویرگول
ورودثبت نام
دکتر علی نیکوئی
دکتر علی نیکوئی
خواندن ۵ دقیقه·۴ ماه پیش

چیستی و چرایی چهارشنبه‌سوری

دکتر علی نیکویی
یادداشت امروز [پنج‌شنبه 24 اسفند]

ایرانیان بر این باورند که سه‌شنبه آخر هر سال مراسمی را تحت نام چهارشنبه‌سوری[1] بزرگداشت می‌کنند که ریشه در اساطیر و فرهنگ ملی آنان دارد؛ چون مهرگان، سده، نوروز.

روایت‌های گوناگون در مورد ریشه‌های تاریخی آیین چهارشنبه‌سوری در دست است که گهگاه اطلاعات مکشوف از منابع گوناگون تضادهایی با یکدیگر دارند، در سطور بعدی به نقل برجسته‌ترین گزارش‌ها می‌پردازیم:

1. در ایران پیش از اسلام در شب چهارشنبه‌سوری مردم از سه کپهٔ آتش به نام‌های آسمان/ آذر/ آبان می‌پریدند که بعدها به هفت کپه افزایش یافت به نام هفت امشاسپند، و پس از پایان آتش‌افروزی خاکستر آن را جمع می‌کردند و از خانه بیرون می‌بردند و در کنار دیواری می‌ریختند. (رضایی،۱۳۷۴: ۵۷۴)

2. پس از پیروزی اعراب بر ایرانیان، ایرانیان بر پایداری در بسیاری از باورهای خود اصرار ورزیدند، اعراب چهارشنبه را نحس می‌دانستند ایرانیان جهت عدم پیروی از دستورات اعراب در نحسی این روز، چهارشنبه آخر سال را جشن گرفتند و به شادی پرداختند. (محمدی،۱۳۸۰: ۱۶)

3. پس از شهادت امام حسین (ع) مختار به خون‌خواهی امام قیام کرد و برای اعلام زمان قیام به یارانش با آتش روی بام‌ها خبر داد. چون با این خبر قیام آغاز گردید و به پیروزی رسید این رسم از آن زمان به‌جای‌مانده است و مردم هر سال به یاد آن پیروزی جشن می‌گیرند. (شکورزاده،۱۳۶۳: ۸۰)

4. ایرانیان در روزگار باستان ایام هفته را با عنوان شنبه، یکشنبه و... نمی‌خواندند؛ بلکه هر روز نامی برای خود داشت و متعلق به امشاسپندان و ایزدان بود و سال نزد آنان ۱۲ماه و هر ماه سی روز تمام بی‌کم‌وکاست بود. به‌کاربردن ایام هفته چون شنبه و یکشنبه و... خاصه اعراب بود و اعراب بودند که برای چهارشنبه نحوست خاصی قائل بودند[2]و برای فرار از نحسی آن خصوصاً در شب چهارشنبه آخر سال آتش می‌افروختند تا دفع شر و بلا شود. (پورداود،۱۳۴۳: ۴۷)

5. چهارشنبه‌سوری همان روزی است که سیاوش با اسب خود از آتش گذشت و چون بی‌گناه بود نسوخت. فردوسی داستان سیاوش را بدین‌گونه نقل می‌کند: سیاوش شاهزاده پاک‌دامن ایرانی از جانب همسر جوان پدر خود که سودای وصال با سیاوش را داشت و سیاوش از این امر امتناع کرد، به‌دروغ متهم می‌گردد به چشم ناپاکی و طمع در همسر پدر. سیاوش برای اثبات پاک‌دامنی خود حکمیت آتش را بر می‌گزیند و باید از آتش بگذرد:

سیاوش سیه را به‌تندی بتاخت | نشد تنگدل جنگ آتش بساخت
ز هر سو زبانه همی برکشید | کسی خود و اسپ سیاوش ندید
ز آتش برون آمد آن رادمرد | لبان پر زخنده به رخ همچو ورد

(فردوسی،۱۳۱۴: ۲۵۵)

6. سیاوش در پایان سال ۱۰۱۳پ. م که برابر با روز چهارشنبه بود بنا به دستور افراسیاب پادشاه توران کشته شد و چون در میان زردشتیان مراسم سوگواری و رثای مردگان جایز نیست پارسایان زردشتی در آخرین شب چهارشنبه سال از آتش می‌گذشتند تا خاطره سیاوش در دفاع از عفت خویش جاودان بماند. (کاوه،۱۳۷۳: ۴۲)

7. چهارشنبه‌سوری ارتباط با شب یلدا دارد؛ آتش روشن‌کردن در شب چهارشنبه‌سوری در واقع نوعی کمک به گرم‌شدن خورشید به‌حساب می‌آید و در واقع جادوی گرم‌کردن خورشید است که با پریدن از آتش تمام سرمای مرگ‌آور زمستان از انسان دور می‌شود و شادابی و زندگی در وی هویدا می‌گردد؛ در چهارشنبه‌سوری با پریدن از روی آتش به شکل نمادین مرگ را به زمستان می‌دهند و حیات بهاری پیدا می‌کنند، همان‌گونه که ایرانیان به طور نمادین سبزه را در بهار سبز کرده تا طبیعت را تحریک کنند به ازسرگرفتن زندگی و رشد، چهارشنبه‌سوری هم نوعی تحریک و تشویق خورشید به گرم‌شدن است. (طالبی،۱۳۷۷: ۲۱)

8. در اوایل امر این جشن با چهارشنبه ارتباطی نداشت؛ بلکه روز هفته پس از دوران اسلامی به آن افزوده شد. به چهارشنبه مربوط شدن و مراسم چهارشنبه‌سوری نوعی استفاده و نوعی نماد است و بدین ترتیب از یک سال‌به‌سال آینده کوچ می‌نماییم؛ اما کیفیت اسطوره چهارشنبه‌سوری همان است که در جشن سده است انتظار می‌رود که سرما رخت بندد. (بهار،۱۳۴۵: ۳۳۲)

با نگاهی به ریشه‌های آیین چهارشنبه‌سوری نمی‌توان به یک تعریف واحد دست‌یافت اما چیزی که می‌توان اندیشید آن است که در ایران پیش از اسلام جشنی با عنوان چهارشنبه‌سوری وجود نداشته و این مراسم از ترکیب باورهای ایرانی - عربی در اوایل دورهٔ تسلط اعراب به ایران بروز نموده است. شاید حساسیت عرب به نحوست چهارشنبه، مخالفت ایرانیان با اعراب فاتح، تقدس آتش نزد ایرانیان، جامعهٔ کشاورزی ایرانی و تنفر ایشان از زمستان و تعلق خاطر ایرانیان کشاورز به بهار، آشنایی ایرانیان با نام‌گذاری ایام هفته به سبک اعراب (شنبه، یکشنبه، و...) دست‌به‌دست هم داد تا جشنی کوچک‌تر از سده که تنها چون جشن سده، خوشحالی از پایان چلهٔ بزرگ زمستان و پایان سرما برای ایرانیان کشاورز نبود؛ بلکه در کنار این مزیت سه‌شنبه‌شب منحوس اعراب را هم به نشان دهن‌کجی و اعتراض جشن می‌گرفتند. اگر این‌گونه بیندیشیم این جشن یک مبارزهٔ فرهنگی با فاتحان عرب و یک نیایش به درگاه خدا (مانند سده) بوده است.

منابع

1. بهار، مهرداد. (1345) پژوهشی در اساطیر ایران. تهران. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

2. پورداوود، ابراهیم. (1343) اناهیتا، به کوشش مرتضی گرجی. تهران. انتشارات امیرکبیر.

3. رضایی، عبدالعظیم. (1374) اصل و نسب دین‌های ایران‌باستان. تهران. انتشارات مروی.

4. شیخ صدوق. (1367) من لا یحضره الفقیه، ترجمه غفاری. تهران. نشر صدوق.

5. طالبی، طهماسب. (1377) جشن سده. روزنامه همشهری. سل هفتم. شماره1971. موررخ 24/12/1377

6. فردوسی، ابولقاسم. (1314) شاهنامه، ج1-10. به کوشش سعید نفیسی. تهران

7. کاوه، علی‌محمد. (1373) گاه‌شماری و تاریخ‌گذاری از آغاز تا سرانجام. تهران. نشر بردار.

8. مجلسی، محمدباقر. (1384) حلیة المتقین ج1. قم. انتشارات عصر جوان.

9. محمدی، حسین. (1380) جشن‌های ایران‌باستان. تهران. انتشارات جهاد دانشگاهی تربیت معلم.


[1] سور به معنی شادمانی، رنگ سرخ، بارو و شر و بام بلند و حتی دیوار دور شهر آمده است. (دهخدا ذیل کلمه سور)

[2] برای نحوست چهارشنبه نگاه کنید به: مجلسی، محمدباقر. (1384) حلیة المتقین ج1. قم. انتشارات عصر جوان. ص 175 و شیخ صدوق. (1367) من لا یحضره الفقیه، ترجمه غفاری. تهران. نشر صدوق.

https://www.etemadnewspaper.ir/fa/main/detail/214886/%DA%86%D9%8A%D8%B3%D8%AA%D9%8A-%D9%88-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A



اساطیر ایرانچهارشنبه‌سوریدکتر علی نیکویی
دکتری در تاریخ ایران‌باستان؛ نویسنده ، ایران‌شناس Ph.d in ancient Iranian history; Writer, journalist,Iranology and Teacher
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید