نهادهای ضد انحصار کشورهای پیشرفته چگونه فکر می کنند؟

پنج­شنبه هفته گذشته ارائه­ای در رویداد فیناپ در مورد بحث انحصار داشتم و در آن به تشریح مضرات انحصار در اقتصاد و کارکرد نهادهای نظارتی ضدانحصار کشورهای پیشرفته پرداختم. به نظرم آمد جالب باشد برخی از مثال­های بین المللی ضد انحصار را با شما هم در میان بگذارم.

ذات اقتصاد خصوصی منفعت طلبی و افزایش سود است و یکی از راه کارهای آن ایجاد انحصار. به همین دلیل نمی­توان به شرکت های خصوصی برای ایجاد انحصار خرده گرفته و توقع داشت آنها به دنبال این داستان نباشد. دولت­های کشورهای پیشرفته قوانین سفت و سختی در این زمینه دارند تا بتوانند اقتصاد خود را پویا نگه داشته و از آفت انحصار دور نگه دارند. اگر شما در حال مطالعه این متن بر روی مرورگری جز اینترنت اکسپلورر هستید، این موضوع را مدیون دولت های آمریکا و اروپایی هستید که در اوایل قرن 21ام نگذاشتند انحصار ایجاد شده توسط مایکروسافت به انحصار اینترنت اکسپلورر منجر شود. این موضوع فضا را برای برنامه های دیگری مانند نت اسکیپ فراهم کرد که گرچه امروز دیگر نیستند، ولی در نتیجه این انحصارشکنی برنامه های دیگر و بسیار بهتری مانند فایرفاکس و کروم فرصت وجود پیدا کردند. اگر مقابله با مایکروسافت نبود، امروز شاید ما همچنان با اینترنت اکسپلورر 6 در حال گشت و گذار در اینترنت بودیم و تجربه همه ما از اینترنت بسیار متفاوت و بی­کیفیت تر از آنچه امروز داریم بود!

مثال جالب دیگر بررسی الگوریتم های گوگل در مورد Google Shopping است، که در طی بررسی های مفصل اتحادیه اروپا در سال 2015 مشخص شد که الگوریتم جستجوی گوگل به نحوی طراحی شده است که به صورت ناعادلانه امتیاز بالاتری را به محصولات Google Shopping اختصاص می­دهد. با توجه به وضعیت رقابتی مسلط گوگل در بازار جستجوی آنلاین این موضوع باعث ضربه زدن به رقبای Google Shopping شده بود و ترافیک به صورت مصنوعی به محصولات Google Shopping هدایت می­شد. این روند توسط کمسیون اروپا بر خلاف قوانین رقابت تشخیص داده شد. گوگل به نقض قوانین متهم شده و اعلام شد اقدامات آن باعث از میان رفتن رقابت و محروم ساختن مشتریان نهایی از حق انتخاب واقعی و نوآوری شده است.

گوگل ملزم به توقف این روند ضد رقابتی طی 90 روز شد و از هر گونه اقدامی که تاثیری مشابه دارند منع شد. هم چنین گوگل ملزم شد در نمایش نتایج جست و جو رفتار عادلانه و مساوی با همه‌ی شرکت‌ها داشته باشد. در نتیجه این رفتار گوگل معادل ۲.۴ میلیارد یورو جریمه شد.

شاید در نظر شنونده ایرانی، استفاده گوگل از ترافیک خود برای فروش محصولات خودش حق طبیعی این شرکت باشد، ولی به نظر می­رسد در کشورهای پیشرفته منطق دیگری پشت داستان وجود دارد که در سیستم اقتصادی ما کمتر به آن فکر شده است.

مورد جالب توجه دیگر دیگر برای مقایسه، اقدام بسیار اخیر دادستان­های آمریکا در بررسی 4 شرکت بزرگ تکنولوژی این کشور (گوگل، فیسبوک، اپل، آمازون) است، تا اطمینان حاصل کنند این شرکت­های بزرگ انحصاری در بازار ایجاد نکرده باشند که اقتصاد تکنولوژی آمریکا و نوآوری در آنرا در بلند مدت دچار ضربه کند. این در حالی است که به نظر هر شنوده شاید وجود 4 شرکت بزرگ در هر صنعت خود دلیل وجود رقابت باشد، ولی به نظر دولتمردان آمریکا وجود این 4 شرکت بزرگ تضمینی بر رقابت و نوآوری برای آینده اقتصاد این کشور نیست. نتیجه این مورد در طی ماه­های آینده روشن خواهد شد و نحوه بررسی و نتیجه می­تواند برای دیگر کشورها آموزنده و جالب باشد.

مثال دیگر و شاید بسیار مرتبط به مسئله امروز ما، بررسی احتمالی شرکت Grubhub، یکی از چهار سرویس بزرگ سفارش آنلاین غذای آمریکا، در نیویورک است. این موضوع در حالی است که این شرکت اخیرا با کاهش سهم بازار مواجه شده و شرکت DoorDash به یک قدمی آن رسیده و سهم بازار این 2 بازیگر در آمریکا به شدت نزدیک و هر کدام حدود 33% است. ولی دادستان­های نیویورک به سهم بازار 69% Grubhub در بازار این شهر اعتراض کرده و معتقدند این موضوع ممکن است در بلند مدت برای بازار رستورانی نیویورک مضر باشد. این مورد نیز در صورت نتیجه به جریمه شرکت Grubhub و الزام این شرکت به کاهش سهم بازار خود منجر خواهد شد!

مثال­های بسیار متعددی در زمینه مقابله دولت ها با شرکت ها به منظور مقابله با انحصار وجود دارد که با یک جستجوی کوچک می­توان به آنها رسید. مورد جالب توجه در بسیاری از این موارد ورود دولت به موضوع بدون وجود لزوما شاکی خصوص است. نکته کلیدی و منطق پشت همه رای ­های صادر شده در یک مورد است: گرچه انحصار منفعت کوتاه مدت یک شرکت را به خوبی تامین می­کند، ولی در بلند مدت باعث ایجاد مضرات بسیار زیادی در آن صنعت شده، منافع مصرف کننده را به خطر انداخته و اقتصاد را از پویایی و نوآوری دور می­کند.

در طی روزهای آینده در مورد وضعیت کنونی صنعت سفارش آنلاین غذای ایران خواهم نوشت که با مقایسه آن با مثال­های فوق و دیگر موارد بین المللی می توان به راحتی به اهمیت لزوم برخورد صحیح و سریع شورای رقابت در این صنعت رسید.