برای بازندگان جنگ سخن بگویید

تشویق به نقد عملکرد نهاد مرجعیت در دو بحران اخیر

 (این یادداشت ۸ تیر ۱۴۰۴ در کانال تلگرامی حرف‌راه منتشر شد)

️ امسال دوست جدیدی پیداکردم که از فعالان جنبش سبز در سال ۸۸ بود. می‌گفت سال‌های متمادی حلقه‌های مطالعاتی داشتند که بررسی می‌کردند: چه شد شکست خوردیم؟
می‌گفت در حلقه مطالعاتی کتاب‌های مختلف و نظریات گوناگون بررسی می‌شد تا ببینند کدام نظریه توضیح می‌دهد چرا شکست خوردند؟ این یعنی مسئله‌مندی و رشد.
ما این نگاه و فرآیند را نسبت به شکست‌ها و آسیب‌های نهاد دین و مرجعیت نداریم.


️ در ماجرای مسئله حجاب در ۱۴۰۱ به حسب فعالیت گروه میراث به صورت مستقیم در کانون مسائل حجاب بودم. بعد از ختم ماجرا جمعبندی بر این بود که نهاد دین و به صورت خاص روحانیت و مرجعیت عملکرد ضعیف و غیرقابل قبولی داشتند.
اما بنابر مصالح و سنت‌های پیشین گفتیم مسئله را در عرصه عمومی طرح نکنیم. جایی هم نشنیدم در این چند سال به صورت روشمند پرونده عملکرد نهاد دین در مسئله حجاب را باز کند و آسیب‌شناسی کند. شاید اگر‌ این کار شده بود امروز ضعف‌های عمیق این نهاد کهنسال دوباره چنین خودنمایی نمی‌کرد.


️ یکی‌ از بحران‌هایی که این ضعف‌ها را بیشتر به رخ کشید جنگ اخیر بود. جنگی که از بازنده‌های مهم آن، نهاد دین و مرجعیت شیعه در ایران شد.
پایتخت مملکت شیعه زیر موشک أَشَدَّ النّاسِ عَداوَةً لِلَّذینَ آمَنُوا بود اما برخی درگیر‌ ملاحظات و احتیاط بودند!
مردم در ترس و جامعه تحت فشار بود اما کارکردهایی که نهاد دین ۵۰ سال پیش در ایران داشت را هم نتوانستند از خود نشان بدهند؛ حتی کارهای کوچکی مثل ساماندهی مردم برای خواندن دعا به صورت جمعی!


️ شیخ الازهر بدون لکنت حمله اسرائیل به ایران را محکوم می‌کند. فوتبالیست سنی ایرانی یک هتل برای مردم اجاره می‌کند. یک خواننده صدایش در گوش مردم می‌پیچد:
"مردم خدا مراقب ماست
جز خیر ما ندید و نخواست
آری خدا که در همه جاست
از شر دشمنان چه هراس"
حالا باید بگردیم ببینیم مرجعیت شیعه ایران و موسسات پیرو آن نسبت به زیرساخت و پایگاه اجتماعی که در کشور دارند چه کردند؟


️ در ماجرای حجاب و ماجرای اخیر زخم‌های عمیقی از بی‌عملی، بدعملی و دیرعملی مراجع و روحانیت بر جان مردم نشست که به آسانی التیام نخواهد یافت.
گویی گلخانه‌ای به نام روحانیت ساخته شده و در جهانی موازی با جهان مردم ایران پیش می‌روند. بیشتر خطابم با روحانیت غیرحاکمیتی است و حلقه‌های گرد آن که شامل متدینان سنتی می‌شود.


️ به نظر می‌رسد می‌بایست دغدغه‌مندان آشنا به کانون‌های قدرت دینی ملاحظات گذشته را کنار بگذارند. می‌بایست با اندیشمندان، در عرصه عمومی، نهاد دین و روحانیت را ناظر به دو پرونده مسئله حجاب و مسئله جنگ، مشفقانه به نقد بگذارند.
نهاد روحانیت فقط برای خود روحانیت نیست بلکه سرمایه تاریخی مکتب و ملت است. همه اشخاص حتی غیرمتدینانی که دل در گرو ایران دارند می‌بایست نسبت به اصلاح آن احساس مسئولیت کنند.


️ دیگر‌ در پس پرده حرف زدن و یا بر روی سن غر زدن فایده‌ای ندارد و این بیمار فرتوت که روی تخت ایران است نیاز به مشورت عمومی نخبگان دارد.
بیماری که درمان او سخت است، تن به اصلاح و دارو نمی‌دهد و به تنهایی نمی‌تواند تغییر کند.
هر کس در هر جمع کوچک و بزرگی که هست دست به قلم ببرد و دهان به سخن بگشاید. باید در آسیب‌شناسی عملکرد نهاد دین و روحانیت به جمعبندی برسیم و برای اصلاح آن زمینه‌سازی ‌کنیم. ابراز ناراحتی صرف کافی نیست؛ باید هدفمند باشد و برای تغییر نیز در عمل کمک کرد.


️ می‌توان گفت‌وگوها را پیرامون این سه پرسش شکل داد:
1. چه شد: تحلیل و صورت‌بندی گذشته
2. چه خواهد شد: سناریوهای پیش رو
3. چه می‌توان کرد: طرح گزینه‌های کاربردی که با محدودیت‌ها و اولویت‌های نهاد دین سازگار باشد.

برای کوتاه مدت هم فکری باید کرد که اگر این جنگ مجدد سر گرفت نهاد دین چه می‌تواند بکند و مقدمات آن را از امروز تمهید نمود.

دوست داشتم دقیق‌تر و با پیشنهادهایی مشخص‌تر بنویسم اما این روزها حوصله شرح قصه نیست.