درسی از کنشگری کریم آقاخان، پیشوای تازه درگذشته اسماعیلیه
(این یادداشت ۲۳ بهمن ۱۴۰۳ در کانال تلگرامی حرفراه منتشر شد.)
کریم آقاخان با اقدامات متنوع خیریه در دنیا شناخته میشود. از توسعه مناطق محروم و نجات محیط زیست تا جایزه معماری و موسیقی.
او کنش محترمانهای داشت و احترام را برای خود و پیروانش به ارمغان آورد. از خود و اسماعیلیه چهرهای انسانی و فرافرقهای ساخت و به لوازم آن پایبند ماند.
اقدامات آقاخان، چند بعدی و توسعه محور بود. نگاه بلندمدت را میتوان در برنامههای او به وضوح دید.
متاسفانه تشیع در ایران با وجود نیاز شدید به چنین اقدامات و چهرههایی، در این زمینه بسیار فقیر است. اگر روحانیت شیعه طی دهههای گذشته چنین کنشگران فرافرقهای و انسانمحوری در ایران داشت شرایط دین در ایران به گونهی دیگری بود.
این یادداشت با به رسمیت شناختن نیازهای فراوان داخلی، متمرکز بر نیازهای برون مرزی ایران و تشیع است.
️ بنابر دلایلی ایران از زمان محمدرضا پهلوی تا امروز بخشی از عمق راهبردی (فرهنگی و نظامی) خود را در غرب کشور و تا لبنان و دریای مدیترانه تعریف کرده است. این اقدام همزمان با عدم توجه کافی به فرصتهای ایران در مرزهای شرقی بوده است.
️ ما در آسیای میانه، افغانستان، پاکستان و حتی هندوستان فرصتهای مهمی با اتکا به مذهب تشیع و زبان فارسی داریم. فرصتهایی که برای بقا و اقتدار ایران و تشیع سرنوشتساز هستند؛ اما همزمان دو نگاه در کشور وجود دارد که مانع تقویت ریشههای شرقی ماست: فرقهگرایی و سیاسیگری.
️ کریم آقاخان با حذف دو رویکرد حساسیت برانگیز فرقهگرایی و سیاسیکاری توانست در این مناطق پایگاه اسماعیلیه را به مراتب محکمتر از قلعه الموت در قلبها و اذهان بنا کند.
او میتوانست با اقداماتی فرقهای در پی گسترش و تبلیغ مستقیم اسماعیلیه باشد اما با صبوری توانست امنیت و احترام بلندمدت را برای پیروان خود به یادگار بگذارد.
او پذیرفته بود اسماعیلیه در اقلیت است و راهبردی منطبق با این واقعیت بنا کرده بود.
️ فرصت کنشهای مشابه کریم آقاخان برای شیعیان ایران مهیا است. گسترش عمق فرهنگی در شرق کشور نیاز عمیق امروز ایران و تشیع است.
به صورت خاص بعد از سقوط سوریه و تضعیف محور مقاومت این نیاز تشدید شده است. از سمت دیگر تهدیدهای امنیتی از سمت شرق کشور رو به ازدیاد است و برخی تحلیلگران بحرانهای سختی را از آن ناحیه پیشبینی میکنند.
️ برای ایجاد عمق راهبردی ایران و تشیع در شرق کشور توسط کنشگران شیعه ایرانی، توجه به ۹ نکته ذیل داری اهمیت است:
1. دوری از فرقهگرایی:
توجه به فعالیتهای عامالمنفعه جهت خدمت به همه مردم بدون تبعیض مذهبی و بدون تبلیغ مستقیم و دعوت به تشیع.
2. اجتناب از صدور انقلاب:
هرگونه اقدامی که در جهت نفوذ سیاسی ایران باشد موجب شکست در میان مردم مناطق هدف و ایرانیان داخل کشور خواهد شد. همچنین اقدامات متقابل رقبا و مخالفان ایران را هم در پی خواهد داشت.
3. مشارکت مردم محلی:
تا حد امکان اقدامات با مشارکت و تعامل مردم بومی منطقه باشد تا به صورت طبیعی شکل بگیرد و به کیفیت، اثربخشی و دوام آن کمک کند.
4. توجه به توسعه پایدار:
تجربه فعالیتهای خیریه شیعیان ایران در منطقه بیشتر معطوف به کمکهای امدادی در بلایا و سوانح بوده. اما برای تأثیرگذاری عمیق نیاز به اقداماتی معطوف به رفع نیازهای بلندمدت است.
5. مشارکت با نهادهای بینالمللی:
تجربه ایران و تشیع در این گونه اقدامات کم است اما موسسات و مراکز بین المللی هستند که تجربه، توان و انگیزه این دست فعالیتها را دارند.
جلب مشارکت آنها موجب انتقال دانش، افزایش کیفیت و کاهش حساسیتها خواهد شد.
6. شفافیت و پاسخگویی:
طبیعی است که هدایت این اقدامات از داخل ایران بسیاری از کنشگران را حساس کند. با گزارشدهی و شفافیت اقدامات میتوان از میزان حساسیتهای مذهبی و سیاسی کاست.
7. توسعه الهیات خدمت به انسان:
انجام این اقدامات فارغ از فرقهگرایی نیازمند الهایاتی توسعه یافته در جهت تبین منطق دینی خدمت به نوع بشر فارغ از مذهب افراد است. الهیاتی که در تشیع وجود دارد ولی به محاق رفته است.
8. پیوند با شیعیان و فارسزبانان:
شرکای اصلی حضور منطقهای ما، شیعیان و فارسزبانان هستند. اقدامات منطقهای باید به گونهای باشد که:
شیعیان و فارسزبانان مشارکت جدی در آن داشته باشند.
موجب همبستگی بیشتر آنها با شیعیان و فارسزبانان ایران شود.
حضور آنها در طرحها موجب جلب احترام برای آنها در بین غیر شیعیان و غیر فارسزبانان شود.
9. مدیریت ذینفعان و ایجاد موازنه:
کشورهای عربستان، ترکیه، آمریکا و رژیم صهیونیستی مخالف افزایش عمق راهبردی ایران و تشیع در شرق خواهند بود.
موضع روسیه برای این قلم شفاف نیست اما چین میتواند همراه مهم این طرح باشد.
چین برای پیشرفت ابتکار (کریدور) کمربند جاده از اقداماتی که موجب افزایش امنیت و مهار بنیادگرایی و خشونت میشود استقبال خواهد کرد؛ چه این که این اقدام توسط کشوری با منافع مشترک باشد.
میبایست با استفاده از تضاد منافع این قدرتها، موازنهای در جهت پیشبرد این ایده بنا کرد.
️ جریانهای سیاسی و امنیتی ایران باید به این مهم توجه کنند که با توجه به حساسیت موضوع، بخشی از این اقدامات صرفا از عهده نهادهای مدنی و مردمی (واقعی) بر میآید و هرگونه مداخله حاکمیتی منجر به شکست آن خواهد شد.
️ متاسفانه از دشواریهای رقم خوردن این اقدام نبود تجربه ملی و شیعی است.
فقدان چهرهها و موسسات معتبر مذهبی که در جهت محرومیتزدایی بلندمدت و توسعه پایدار فعالیت کرده باشند به همراه خلاء نگاه امنیتی که بتواند لوازم این اقدامات را درک کرده و بدون مداخله بیجا به ایجاد عمق راهبردی و امنیت پایدار کمک کند از چالشهای این پیشنهاد است.
️ این قلم اعتقاد به ارزش ذاتی خدمت به انسان دارد و الهیات شیعی را نیز راهنمای این مسیر میداند اما این یادداشت صرفا به بخشی از جنبههای کارکردی این رویکرد پرداخته است.
راه دشواری است اما برای ایران و برای تشیع باید در آن قدم نهاد؛ باشد که راه خود بگویدمان چون باید رفت.
