تاثیر رفتار مردم با توجه به موقعیت اجتماعی

امیررضا شرفی

نقاب سفید؛ دروغی برای کشف حقیقت (با نگاهی روان‌شناسانه)

چند روز قبل از اینکه کارم رو توی یه مغازه لباس‌فروشی شروع کنم، تصمیم گرفتم یه نقش بازی کنم. وقتی برای استخدام رفتم، صاحب مغازه ازم پرسید: «چی می‌خونی؟ دانشجویی؟»
در یک لحظه، تصمیم گرفتم یه دروغ هدف‌دار بگم. گفتم: «دانشجوی پزشکی‌ام.» نه برای فخر فروشی، نه برای گرفتن شغل؛ فقط برای اینکه ببینم این کلمه، چطور می‌تونه نگاه آدم‌ها رو عوض کنه.

از همون لحظه برخوردها فرق کرد. صاحب مغازه با لحن تحسین‌آمیزی گفت: «دمت گرم، با این درس سنگین، کار هم می‌کنی؟» انگار به‌جای یه نیروی ساده، کسی رو پیدا کرده بود که برایش «ارزش اجتماعی بالا» داشت. همکارها هم کم‌کم رفتارشون تغییر کرد. حتی قبل از اینکه کاری کرده باشم، احترام بیشتری حس می‌کردم.

وقتی شروع به کار کردم، دیدم اون دروغ کوچیک چه تاثیر بزرگی داره. مشتری‌هایی که قبل از شنیدن اون عنوان، به زور جواب سلام می‌دادن، حالا با لبخند و احترام باهام حرف می‌زدن. بعضی‌ها سوال پزشکی می‌پرسیدن. یکی گفت: «تو که قراره جون آدما رو نجات بدی، چرا اینجایی؟»

اما واقعیت این بود که من هیچ‌وقت دانشجوی پزشکی نبودم. فقط می‌خواستم یک آزمایش اجتماعی اجرا کنم. می‌خواستم بفهمم چرا آدم‌ها فقط با شنیدن یک عنوان تحصیلی، رفتارشون رو عوض می‌کنن. جوابش رو توی رفتارهاشون پیدا کردم.

از دیدگاه روان‌شناسی اجتماعی، این پدیده به چیزی به نام "برچسب‌زنی" (Labeling) و "شناخت قالبی" (Stereotyping) مربوط می‌شه. وقتی به کسی برچسب "پزشک" یا "دانشجوی پزشکی" می‌زنیم، به‌طور ناخودآگاه کلی خصوصیت مثبت هم بهش نسبت می‌دیم: باهوش، مسئولیت‌پذیر، فداکار، باارزش. این، همون چیزی‌ه که بهش "اثر هاله‌ای" (Halo Effect) می‌گن — یعنی یک ویژگی مثبت (مثلاً رشته تحصیلی خوب) باعث می‌شه بقیه ویژگی‌ها رو هم مثبت فرض کنیم.

در مقابل، وقتی کسی "فروشنده لباس" باشه، خیلی از آدم‌ها – بدون شناخت – ممکنه فرض کنن سطح تحصیلاتش پایینه، یا موفق نیست. این قضاوت‌های سریع، درواقع مکانیزم‌های ذهنی برای صرفه‌جویی در انرژی شناختی هستن؛ ذهن ما دنبال راه میان‌بُره، و برچسب‌ها میان‌بُرهای ذهنی هستن.

اما این میان‌بُرها، خیلی وقتا به بی‌عدالتی منجر می‌شن. من توی همون چند روز، بارها احساس کردم «ارزشمندی ظاهری» پیدا کردم، فقط چون یه عنوان دروغی به اسمم خورده بود. در حالی که شخصیت و اخلاقم همونی بود که قبلاً بود. همون فروشنده، با همون وجدان کاری، با همون لبخند.

از نگاه نظریه «خودتحققیِ پیش‌گویی‌شده» (Self-fulfilling prophecy)، وقتی دیگران باهام مثل یه فرد ارزشمند برخورد می‌کردن، ناخودآگاه اعتمادبه‌نفسم بالا می‌رفت و منم سعی می‌کردم رفتاری در سطح اون توقع‌ها داشته باشم. یعنی نقش اجتماعیِ تحمیلی، داشت روی خود واقعی‌م اثر می‌ذاشت.
از یه‌جایی به بعد، واقعاً احساس کردم انگار باید بهتر باشم، فقط چون مردم فکر می‌کنن «دانشجوی پزشکی‌ام».

این تجربه کوتاه ولی پرمفهوم، باعث شد به یه نتیجه مهم برسم: ما توی جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که بیش از حد، احترام و ارزش آدم‌ها رو به جای «انسان‌بودن»، به شغل، تحصیلات و موقعیت اجتماعی گره زده.
و این خطرناکه. چون کسانی که اون برچسب‌ها رو ندارن، ممکنه به‌راحتی نادیده گرفته بشن یا عزت‌نفسشون آسیب ببینه.

تجربه‌ی من، شاید از بیرون یه دروغ ساده به‌نظر بیاد. ولی از درون، یه حقیقت بزرگ رو برام روشن کرد:
ما آدم‌ها، خیلی وقتا به نقاب احترام می‌ذاریم، نه به خود آدم.

Amirreza Sharafi

The White Mask; A Lie to Discover the Truth (A Psychological Perspective)

A few days before I started working at a clothing store, I decided to play a role. When I went for the interview, the shop owner asked me, “What do you study? Are you a student?”
In a split second, I decided to tell a purposeful lie. I said, “I’m a medical student.” Not to brag or to secure the job, but simply to see how this word could change people’s perceptions.

From that moment on, interactions changed. The owner said admiringly, “Wow, with such a tough course, you’re still working?” It was as if he found someone with a “high social value” rather than just a regular employee. My coworkers gradually changed their behavior too. Even before I did anything, I felt more respect.

Once I started working, I saw how much impact that small lie had. Customers who barely acknowledged me before, now spoke with smiles and respect. Some asked medical questions. One even said, “You’re supposed to save lives, why are you here?”

But the truth was, I was never a medical student. I just wanted to run a social experiment. I wanted to understand why people change their behavior just by hearing an academic title. I found the answer in their behavior.

From a social psychology perspective, this phenomenon is related to something called “labeling” and “stereotyping.” When we label someone as a “doctor” or “medical student,” we unconsciously attribute many positive traits to them: intelligence, responsibility, sacrifice, value. This is called the “halo effect” — meaning a positive characteristic (like a prestigious degree) causes us to assume other traits are positive too.

On the other hand, when someone is a “clothing store clerk,” many people — without knowing them — might assume they have low education or are unsuccessful. These quick judgments are mental mechanisms to save cognitive energy; our minds look for shortcuts, and labels serve as these mental shortcuts.

But these shortcuts often lead to injustice. During those few days, I repeatedly felt a “superficial worth” just because I wore a false title. Meanwhile, my personality and ethics were the same as before. The same clerk, with the same work ethic, the same smile.

According to the theory of self-fulfilling prophecy, when others treated me like a valuable person, my self-confidence naturally rose and I tried to act in line with those expectations. In other words, the imposed social role affected my true self.
At some point, I really felt I should be better just because people thought I was a medical student.

This short but meaningful experience led me to an important conclusion: we live in a society that overly ties respect and human value to job titles, education, and social status instead of humanity itself.
And this is dangerous, because those without these labels can easily be ignored or suffer low self-esteem.

My experience might seem like a simple lie from the outside. But inside, it revealed a big truth to me:
We humans often respect the mask, not the person beneath it.

در ادامه با توجه به همکاری صاحب مغازه دوست دارم بیشتر با واکنشات مردم روبه رو بشم.