جهان امروز در حال تجربهی یکی از بزرگترین تحولات در عرصهی لجستیک و حملونقل بینالمللی است. اگر روزگاری کالاها صرفاً با کامیون یا کشتی جابهجا میشدند، امروز انتقال محمولهها از کارخانه تا مقصد نهایی ممکن است شامل ترکیبی از جاده، ریل، دریا و هوا باشد.
این همان مفهوم حملونقل چندوجهی (Multimodal Transport) است؛ مدلی که در آن از چند روش حملونقل در قالب یک زنجیرهی منسجم استفاده میشود تا کالا با کمترین هزینه، سریعترین زمان و بیشترین اطمینان به مقصد برسد.
افزایش حجم تجارت جهانی، گسترش تجارت الکترونیکی، و نیاز به تحویل سریعتر و ارزانتر، باعث شده شرکتها و دولتها به دنبال راهکارهایی بروند که مدهای مختلف حملونقل را به شکلی هوشمند و کارآمد با هم ترکیب کنند.
در این میان، فناوریهای دیجیتال و زیرساختهای مدرن نقش حیاتی در شکلدهی به نسل جدیدی از لجستیک ایفا میکنند؛ لجستیکی که هوشمند، سبز و یکپارچه است.
حملونقل چندوجهی به معنی استفادهی هماهنگ از دو یا چند مد مختلف حملونقل در چارچوب یک قرارداد واحد است. در این مدل، مسئولیت کل مسیر بر عهدهی یک شرکت یا نهاد مشخص است و کالا بدون وقفه از یک سیستم به سیستم دیگر منتقل میشود.
در اینجا باید میان سه اصطلاح تفاوت قائل شد:
Multimodal: حملونقل با استفاده از چند مد در قالب یک سیستم یکپارچه.
Intermodal: استفاده از چند مد با قراردادهای جداگانه اما با کانتینر یا محمولهی واحد.
Combined transport: تمرکز بر استفادهی حداکثری از مدهای پایدارتر مانند ریل و دریا.
در عمل، ترکیب جاده + ریل + دریا رایجترین نوع چندوجهی است. برای مثال، کالا ممکن است از کارخانهای در آسیای مرکزی با کامیون به ایستگاه راهآهن منتقل شود، سپس با قطار به بندر دریایی برسد و از آنجا با کشتی به مقصدی در اروپا یا هند حمل گردد.
در چند دههی اخیر، رشد تجارت بینالمللی و گسترش زنجیرههای تأمین فراملی، نیاز به لجستیک چندوجهی را افزایش داده است.
در گذشته، بیشتر تجارت جهانی از مسیرهای دریایی سنتی انجام میشد، اما امروز بهدلیل تنوع مبادی تولید، پیچیدگی تقاضا، و رقابت شدید، مسیرهای حملونقل باید سریعتر، منعطفتر و قابل ردیابیتر باشند.
رشد تجارت الکترونیکی (E-commerce) نیز یکی از عوامل کلیدی در این تحول است. مشتریان در هر نقطه از جهان انتظار دارند سفارشهایشان در کوتاهترین زمان ممکن برسد، و همین فشار، شرکتهای لجستیکی را مجبور کرده تا مسیرهای ترکیبی و بهینه را طراحی کنند.
همچنین، مناطق میانی مانند آسیای میانه، اروپا و جنوب آسیا در حال تبدیلشدن به نقاط اتصال حیاتی بین شرق و غرب هستند. این مناطق با توسعهی کریدورهای ریلی، بنادر خشک (Dry Ports) و مراکز لجستیکی چندوجهی، نقش کلیدی در شکلدهی به تجارت جهانی ایفا میکنند.
برای درک اهمیت یکپارچگی، باید ابتدا ویژگیهای هر مد را شناخت:
حملونقل جادهای:
انعطافپذیرترین مد است و تقریباً همهجا قابلدسترسی است. برای حمل در فواصل کوتاه و متوسط ایدهآل است، اما هزینه سوخت و آلایندگی آن بالاست.
حملونقل ریلی:
در مسیرهای طولانی اقتصادیتر و پایدارتر است. ظرفیت بالایی دارد و تأخیر کمتر از دریا یا جاده دارد، اما محدود به زیرساخت ریلی و ایستگاههاست.
حملونقل دریایی:
بیش از ۸۰٪ تجارت جهانی از راه دریا انجام میشود. ظرفیت بسیار بالا و هزینهی پایین از مزایای آن است، ولی سرعت کم و وابستگی به بنادر از محدودیتهایش محسوب میشود.
حملونقل هوایی:
سریعترین اما گرانترین روش است. برای کالاهای حساس، باارزش یا فاسدشدنی ایدهآل است، اما ظرفیت محدود دارد.
در مدل چندوجهی، ترکیب هوشمند این مدها باعث میشود هرکدام نقاط ضعف دیگری را پوشش دهد. مثلاً ترکیب ریل و دریا میتواند هم ارزان باشد و هم پایدار، در حالیکه جاده برای تحویل نهایی (Last Mile) مناسب است.
حملونقل چندوجهی فقط اتصال فیزیکی نیست، بلکه نوعی هماهنگی سیستمی است.
این هماهنگی شامل عناصر زیر است:
هابها و ترمینالهای لجستیکی: نقاطی که در آن کالا بین مدهای مختلف جابهجا میشود (مثلاً از قطار به کشتی).
استانداردسازی تجهیزات و کانتینرها: کانتینرهای بینالمللی ۲۰ یا ۴۰ فوتی که در تمام مدها قابلاستفادهاند.
اسناد دیجیتال: استفاده از بارنامهی الکترونیکی و رهگیری دیجیتال برای حذف تأخیرهای اداری.
سیستمهای مدیریت داده: برای ردیابی، برنامهریزی و تبادل اطلاعات میان تمام ذینفعان (حملکننده، گمرک، خریدار، فروشنده و بیمه).
این یکپارچگی باعث میشود کل زنجیره، از تولید تا مصرف، بهصورت روان و قابل پیشبینی عمل کند.
تحول دیجیتال، موتور اصلی رشد لجستیک چندوجهی است. چند فناوری کلیدی عبارتاند از:
اینترنت اشیاء (IoT):
سنسورهای هوشمند در کامیونها، کانتینرها و قطارها، موقعیت و وضعیت محموله را بهصورت لحظهای ارسال میکنند. این دادهها در تمام طول مسیر، از مبدأ تا مقصد، قابل ردیابی است.
بلاکچین (Blockchain):
با ایجاد دفتر کل غیرقابلدستکاری، تمام تراکنشهای لجستیکی را شفاف میکند. بارنامهها، مجوزها و گواهیها در یک شبکهی امن ذخیره میشوند و خطر تقلب از بین میرود.
هوش مصنوعی (AI) و یادگیری ماشین:
برای تحلیل دادههای حجیم و پیشبینی مسیر بهینه، تقاضای بازار، یا احتمال تأخیر استفاده میشود.
سیستمهای هوشمند میتوانند مسیرهایی را پیشنهاد دهند که هم ارزانتر باشند و هم مصرف انرژی کمتری داشته باشند.
کلانداده (Big Data):
میلیاردها نقطه داده از حملونقل جهانی جمعآوری میشود تا عملکرد مدها و روندهای بازار تحلیل گردد.
شبیهسازی دیجیتال (Digital Twins):
نسخهی دیجیتالی از یک بندر یا مسیر حملونقل ساخته میشود تا قبل از اجرای واقعی، عملکرد آن پیشبینی و بهینه شود.
یکپارچگی مدها فقط مسئلهای فنی نیست، بلکه تأثیر اقتصادی و زیستمحیطی عمیقی دارد.
کاهش هزینهها:
استفاده از مسیرهای ترکیبی باعث صرفهجویی در سوخت و زمان میشود. در بسیاری از مسیرهای بینقارهای، ترکیب ریل و دریا هزینه را تا ۳۰٪ کاهش میدهد.
بهبود بهرهوری:
هماهنگی دیجیتال بین مدها، زمان انتظار در بنادر یا گمرکها را کاهش میدهد.
کاهش انتشار کربن:
انتخاب هوشمند مدهای کممصرفتر (مانند ریل) کمک میکند تا حملونقل به سمت پایداری حرکت کند.
افزایش رقابتپذیری مناطق:
کشورها و مناطق دارای شبکههای چندوجهی کارآمد، به مراکز ترانزیت بینالمللی تبدیل میشوند و جذب سرمایه و تجارت را افزایش میدهند.
اروپا:
اتحادیه اروپا سالهاست سیاست «حملونقل سبز» را دنبال میکند. شبکههای ریلی سریع، بنادر دیجیتال و سیستمهای چندوجهی باعث شده زمان حمل دروناروپایی بهشدت کاهش یابد.
چین:
با توسعهی پروژههای زیرساختی در چارچوب کریدورهای اوراسیایی، حملونقل ریلی و دریایی را بهصورت دیجیتال به هم متصل کرده است.
هند:
در حال گسترش شبکههای بندر خشک و سامانههای دیجیتال گمرکی است تا ترخیص کالا سریعتر و شفافتر انجام شود.
آسیای میانه:
این منطقه بهسرعت در حال تبدیلشدن به یک پل ارتباطی حیاتی بین شرق و غرب است. مسیرهای ریلی جدید و ترمینالهای چندوجهی، زمان عبور کالا بین شرق آسیا و اروپا را بهطور قابل توجهی کاهش دادهاند.
هرچند آیندهی حملونقل چندوجهی روشن است، اما چالشهایی جدی پیشروست:
هزینههای بالا برای زیرساخت: ایجاد بنادر خشک، خطوط ریلی مدرن و پایانههای هوشمند سرمایهگذاری سنگین میخواهد.
هماهنگی بینالمللی: قوانین و مقررات مختلف گمرکی یا حملونقل در کشورها مانع یکپارچگی کامل میشود.
ناهماهنگی دیجیتال: سیستمهای داده و نرمافزارها هنوز در همهجا با هم سازگار نیستند.
امنیت سایبری: با دیجیتالیشدن فرایندها، حملات سایبری به تهدیدی واقعی در زنجیرهی تأمین تبدیل شدهاند.
نیاز به نیروی انسانی آموزشدیده: تحول دیجیتال مستلزم مهارتهای جدید در مدیریت داده، تحلیل و فناوری است.
افق آیندهی لجستیک جهانی با سه واژه خلاصه میشود: هوشمندی، پایداری و اتصال.
در سالهای آینده، فناوریهای نوظهور بیش از پیش نقش خود را ایفا خواهند کرد:
وسایل نقلیهی خودران و پهپادها در تحویلهای محلی و بینشهری.
قراردادهای هوشمند (Smart Contracts) برای پرداختهای خودکار در لحظهی تحویل کالا.
هوش مصنوعی مولد (Generative AI) برای طراحی مسیرهای جدید و پیشبینی خطرات زنجیرهی تأمین.
زیرساختهای دادهی جهانی که بنادر، فرودگاهها و خطوط ریلی را در یک شبکهی دیجیتال مشترک متصل میکند.
در نتیجه، جهان به سمت لجستیکی حرکت میکند که در آن مرزهای فیزیکی و دادهای درهمتنیده شدهاند — جایی که کالاها بدون وقفه و با کمترین اثر زیستمحیطی در سراسر جهان جابهجا میشوند.
حملونقل چندوجهی دیگر یک انتخاب لوکس نیست، بلکه ضرورت اجتنابناپذیر تجارت جهانی مدرن است.
ترکیب مدهای مختلف، استفاده از فناوریهای دیجیتال، و همکاری بینالمللی، باعث شده تا زنجیرههای تأمین جهانی هوشمندتر، کارآمدتر و سبزتر شوند.
در آیندهای نهچندان دور، موفقترین اقتصادها و شرکتها آنهایی خواهند بود که بتوانند مدیریت هوشمند یکپارچگی لجستیکی را در دستور کار خود قرار دهند — جایی که هر مسیر، هر وسیله و هر داده در خدمت یک هدف است:
تحویل سریعتر، ارزانتر و پایدارتر کالا در مقیاس جهانی.
نویسنده: آنه محمد توغدری
مشاور و تأمینکننده در حوزه صادرات محصولات پتروشیمی و کودهای شیمیایی، با تخصص در تجارت بینالملل و لجستیک
