در چند دههی اخیر، لجستیک بینالمللی از یک فعالیت صرفاً عملیاتی به یکی از ارکان اصلی پایداری اقتصادی جهانی تبدیل شده است. با گسترش تجارت بینالمللی و توسعهی شبکههای حملونقل از شرق آسیا تا اروپا و از هند تا آسیای میانه، هزینهی زیستمحیطی لجستیک بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است.
مفهوم «لجستیک پایدار» بر طراحی، مدیریت و اجرای سیستمهای لجستیکی متمرکز است که بتوانند میان کارایی اقتصادی، حفاظت از محیطزیست و مسئولیت اجتماعی تعادل ایجاد کنند. در عصر تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع، شرکتهای حملونقل جهانی با فشار فزایندهای روبهرو هستند تا ضمن حفظ عملکرد و هزینه، اثر کربنی فعالیتهای خود را کاهش دهند.
برآوردها نشان میدهد که بخش حملونقل حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از کل انتشار گاز CO₂ در جهان را به خود اختصاص میدهد و حملونقل بینالمللی بخش قابلتوجهی از این رقم را شامل میشود. از کشتیهای غولپیکری که اقیانوسها را میپیمایند تا کامیونهایی که هزاران کیلومتر در مسیرهای بینقارهای حرکت میکنند، هر حلقه از زنجیرهی تأمین هزینهای زیستمحیطی دارد.
این مقاله به بررسی اصول لجستیک پایدار، استراتژیهای سبز در حملونقل بینالمللی، و نوآوریهایی میپردازد که آیندهی این صنعت را به سمت مسئولیتپذیری زیستمحیطی سوق میدهند.
حملونقل بینالمللی شامل چندین شیوهی اصلی است — جادهای، ریلی، دریایی و هوایی — که هرکدام سهم متفاوتی در آلودگی و مصرف انرژی دارند:
حملونقل جادهای: کامیونهای سنگین از عوامل اصلی انتشار CO₂ و اکسیدهای نیتروژن هستند. اگرچه انعطافپذیری بالایی دارند، اما اثرات زیستمحیطی آنها بسیار زیاد است.
حملونقل هوایی: سریعترین ولی آلایندهترین روش است. برای کالاهای حساس و ارزشبالا ضروری است، اما میزان انتشار کربن آن بسیار بالاست.
حملونقل دریایی: حدود ۸۰ درصد از حجم تجارت جهانی از طریق دریا انجام میشود. با اینکه از نظر مصرف انرژی کارآمد است، اما استفاده از سوختهای سنگین باعث آلودگی شدید میشود.
حملونقل ریلی: در مسافتهای طولانی پایدارترین گزینه است، بهویژه زمانی که از انرژی برق یا موتورهای هیبریدی استفاده میشود.
علاوه بر انتشار گازهای گلخانهای، صنعت لجستیک موجب آلودگی صوتی، تولید پسماند و تغییر کاربری زمین برای ساخت بنادر، انبارها و پایانهها نیز میشود. افزایش تقاضا برای تحویل سریع و سیستمهای Just-in-Time مصرف سوخت و ترافیک حملونقلی را افزایش داده و نیاز به راهکارهای سبز را ضروریتر کرده است.
لجستیک پایدار بر مجموعهای از اصول کلیدی استوار است که هدف آن کاهش اثرات منفی زیستمحیطی بدون قربانی کردن بهرهوری است:
کارایی انرژی: کاهش مصرف سوخت از طریق طراحی بهینهی وسایل نقلیه و مدیریت بار.
کاهش آلایندگی: حرکت به سمت سوختها و انرژیهای تجدیدپذیر.
بهینهسازی منابع: استفادهی مؤثر از مواد بستهبندی و بازیافت پسماند.
بهینهسازی مسیر: حذف سفرهای بدون بار و استفادهی حداکثری از ظرفیت حمل.
نگاه چرخهی عمر: بررسی اثر زیستمحیطی در تمام مراحل—from تولید تا بازگشت کالا.
همکاری و شفافیت: اشتراک داده و ظرفیت بین شرکای زنجیره تأمین.
هدف نهایی، ایجاد سیستمی کارآمد، مقاوم و مسئولیتپذیر است که بتواند هم از نظر اقتصادی و هم از نظر زیستمحیطی پایدار باشد.
یکی از مؤثرترین روشهای کاهش آلایندگی، جایگزینی سوختهای سنتی با گزینههای پاکتر است:
گاز طبیعی مایع (LNG): تا ۲۵٪ انتشار CO₂ را نسبت به دیزل کاهش میدهد.
سوختهای زیستی (Biofuels): از منابع تجدیدپذیر مانند روغن گیاهی و پسماند تولید میشوند.
سلولهای سوختی هیدروژنی: بدون آلایندگی مستقیم و مناسب برای مسیرهای طولانی.
وسایل نقلیهی برقی: گزینهای مؤثر برای حملونقل شهری و متوسطمسافت.
موتورهای هیبریدی: ترکیب موتورهای احتراقی و برقی برای صرفهجویی در سوخت.
در بخش دریایی نیز، شرکتها با استفاده از فناوریهایی مانند slow steaming (کاهش سرعت حرکت کشتیها)، طراحی بهینهی بدنه، و سیستمهای رانش کممصرف، در مسیر کاهش آلایندگی گام برداشتهاند.
به کمک ابزارهای دیجیتال و سیستمهای هوشمند، مسیرهای حملونقل میتوانند بر اساس فاصله، وضعیت جاده، آبوهوا و ترافیک بهینه شوند. این موضوع موجب کاهش مصرف سوخت و زمان توقف میشود.
روند رو به رشد دیگر، تغییر مد حملونقل (Modal Shift) است؛ یعنی انتقال بار از جاده به ریلی یا دریایی، تا میزان انتشار آلایندهها کاهش یابد. مسیر ریلی بین چین و اروپا نمونهای موفق از این رویکرد است، زیرا نسبت به حملونقل هوایی تا ۸۰٪ کاهش انتشار دارد و از دریا نیز سریعتر است.
بستهبندی بخش مهمی از لجستیک است و اثر قابلتوجهی بر وزن و حجم بار دارد. لجستیک سبز بر این موارد تأکید میکند:
استفاده از مواد بازیافتی و زیستتخریبپذیر
طراحی سبکتر و کمحجمتر بستهها
بهکارگیری بستهبندیهای چندبار مصرف
کاهش استفاده از پلاستیکهای یکبار مصرف
بهکارگیری سیستمهای بستهبندی چرخهای (Circular Packaging) میتواند هم هزینهها را کاهش دهد و هم میزان پسماند را به حداقل برساند.
پایداری در لجستیک تنها با همکاری بازیگران مختلف ممکن است. مفهوم لجستیک اشتراکی (Shared Logistics) یعنی استفادهی مشترک از کامیون، انبار یا کانتینر توسط چند شرکت، یکی از مؤثرترین روشها برای کاهش تردد و آلایندگی است.
همچنین پیشبینی و برنامهریزی مشترک (Collaborative Forecasting) میان تولیدکنندگان، فورواردرها و مشتریان باعث کاهش سفرهای غیرضروری و مصرف سوخت میشود.
حتی با اجرای سیاستهای سبز، بخشی از انتشار کربن اجتنابناپذیر است. شرکتها با استفاده از برنامههای جبران کربن (Carbon Offsetting) میتوانند اثرات باقیمانده را با سرمایهگذاری در پروژههای جنگلکاری یا انرژیهای پاک جبران کنند.
استانداردها و گواهیهای بینالمللی نیز نقش کلیدی در تضمین پایداری دارند، مانند:
ISO 14001 برای مدیریت زیستمحیطی
LEED برای ساختمانها و انبارهای سبز
چارچوب GLEC برای اندازهگیری انتشار کربن در زنجیرهی لجستیک
این گواهیها علاوه بر رعایت قوانین، اعتبار و اعتماد برند را در بازار جهانی افزایش میدهند.
تحول دیجیتال، لجستیک را از یک فعالیت واکنشی به فرآیندی پیشبینیپذیر و دادهمحور تبدیل کرده است. فناوریهای هوشمند در کاهش مصرف انرژی و افزایش شفافیت نقشی اساسی دارند:
اینترنت اشیا (IoT): سنسورها برای ردیابی مصرف سوخت، دما و وضعیت بار بهکار میروند.
هوش مصنوعی و دادهکاوی: مسیرها را بهینه و تقاضا را پیشبینی میکند.
بلاکچین: شفافیت و امنیت زنجیره تأمین را افزایش میدهد.
دوقلوهای دیجیتال (Digital Twins): مدلهای مجازی برای شبیهسازی سناریوهای سبز پیش از اجرا.
دیجیتالیسازی بهطور مستقیم به کاهش آلایندگی، مصرف سوخت و بهبود بهرهوری کمک میکند.
شبکهی ریلی میان چین و اروپا به یکی از نمونههای موفق لجستیک پایدار تبدیل شده است. این مسیر نسبت به حملونقل هوایی تا ۸۰ درصد کاهش در انتشار CO₂ دارد و زمان حمل کوتاهتری نسبت به مسیر دریایی ارائه میدهد.
بنادر بزرگ اروپایی مانند روتردام و هامبورگ با اجرای سیستمهای تأمین برق ساحلی (Shore Power) به کشتیها اجازه میدهند هنگام پهلوگیری از برق پاک استفاده کنند. این اقدام میزان آلایندگی در بنادر را بهطور چشمگیری کاهش داده است.
هند با راهاندازی برنامه ملی بنادر سبز و توسعهی وسایل نقلیه برقی باری در مسیر کاهش آلایندگی گام برداشته است. استفاده از انبارهای خورشیدی و زیرساختهای لجستیکی پاک بهسرعت در حال رشد است.
کشورهای آسیای میانه با سرمایهگذاری در مراکز لجستیکی چندوجهی که حملونقل ریلی و جادهای را به هم متصل میکنند، به کاهش وابستگی به کامیون و کاهش انتشار کربن کمک کردهاند.
اجرای لجستیک پایدار با موانعی نیز همراه است:
هزینههای اولیه بالا برای فناوریهای سبز و زیرساختهای جدید
کمبود زیرساخت برای شارژ یا سوخت جایگزین
تفاوت قوانین زیستمحیطی بین کشورها
کمبود دادههای یکپارچه در زنجیرهی جهانی
مقاومت فرهنگی و اقتصادی در برابر تغییر
پیشرفت در این مسیر نیازمند همکاری میان دولتها، بخش خصوصی و سازمانهای بینالمللی است.
آیندهی لجستیک بینالمللی بیتردید سبز، دیجیتال و یکپارچه خواهد بود. روندهای اصلی شامل موارد زیر است:
هدفگذاری جهانی برای کاهش خالص کربن تا سال ۲۰۵۰
استفاده از وسایل نقلیه خودران و برقی
توسعهی زنجیرههای تأمین چرخهای برای بازیافت و استفادهی مجدد
زیرساختهای هوشمند با انرژیهای تجدیدپذیر
همکاری بینالمللی در تنظیم استانداردها و اندازهگیریها
پایداری دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه پایهی رقابت و بقا در تجارت جهانی آینده است.
لجستیک پایدار دیگر یک روند انتخابی نیست، بلکه ضرورتی استراتژیک است.
کاهش آلایندگی، دیجیتالیسازی، همکاری زنجیرهای و بهرهگیری از سوختهای پاک نهتنها به حفاظت از محیطزیست کمک میکند، بلکه باعث افزایش اعتماد مشتریان و کاهش هزینههای بلندمدت میشود.
شرکتهایی که امروز در مسیر سبز گام برمیدارند، فردا پیشتاز بازار جهانی خواهند بود.
پایداری مسیر دشواری دارد، اما تنها راه آیندهای پاکتر، هوشمندتر و کارآمدتر برای حملونقل بینالمللی است.
نویسنده: آنه محمد توغدری
مشاور و تأمینکننده در حوزه صادرات محصولات پتروشیمی و کودهای شیمیایی، با تخصص در تجارت بینالملل و لجستیک
