در دنیای امروز، زنجیرههای تأمین بینالمللی با سرعت و پیچیدگی بیسابقهای در حال فعالیت هستند. حملونقل بینالمللی دیگر تنها انتقال کالا از نقطهای به نقطه دیگر نیست، بلکه یک شبکهی گسترده از مسیرها، مدهای حمل، نهادهای قانونی، بیمهها و مراکز لجستیکی است که کوچکترین اختلال در هر حلقهای میتواند پیامدهای مالی و عملیاتی گستردهای ایجاد کند.
بحرانها، چه ناشی از نوسانات سیاسی و اقتصادی، تغییرات ناگهانی قوانین یا بلایای طبیعی، و چه به دلیل محدودیتهای زیستمحیطی، تأثیر مستقیم بر زمانبندی، هزینه و کیفیت حملونقل دارند. مطالعه تجربیات اخیر در مسیرهای آسیای میانه، چین، هند و اروپا نشان میدهد شرکتهایی که مدیریت ریسک لجستیکی را جدی گرفتهاند، توانستهاند نه تنها از بحران عبور کنند، بلکه عملکردشان در بازار جهانی بهبود یافته است.
هدف این مقاله بررسی ابعاد مختلف ریسک لجستیکی در سطح بینالمللی، ارائه راهکارهای عملی برای مقابله با بحرانها، و ارائه مثالهای واقعی از مسیرهای ترانزیتی کلیدی است. تمرکز ما بر حملونقل ریلی، جادهای و دریایی و مسیرهای طولانی بین آسیای میانه، چین، هند و اروپا خواهد بود.
ریسک لجستیکی به مجموعه عواملی گفته میشود که میتوانند جریان فیزیکی کالا، زمانبندی، هزینه یا کیفیت خدمات حملونقل را مختل کنند. در حملونقل بینالمللی، این ریسکها پیچیدهتر و چندبعدی هستند، زیرا زنجیره تأمین شامل چند کشور، مدهای حمل مختلف و چندین نهاد حقوقی و مالی است.
اهمیت مدیریت ریسک از آنجا ناشی میشود که حتی یک وقفه کوتاه میتواند تأخیرهای زنجیرهای ایجاد کرده، هزینهها را افزایش دهد و اعتبار شرکتها را در بازارهای خارجی تحت تأثیر قرار دهد. بهویژه در مسیرهای کلیدی ترانزیت مانند آسیای میانه، چین، هند و اروپا، کوچکترین اختلال در یک مسیر میتواند کل شبکه را تحت تأثیر قرار دهد.
این نوع ریسک شامل مشکلاتی است که مستقیماً در فرآیند حملونقل رخ میدهند؛ مانند خرابی ناگهانی تجهیزات، تأخیر در ترخیص بار، کمبود راننده یا کمبود کانتینر. در سالهای اخیر، افزایش صادرات از چین و هند باعث کمبود کانتینر در مسیرهای آسیای میانه و اروپا شده و شرکتها را مجبور به پرداخت هزینههای اضافی کرده است.
تغییرات سیاسی و ژئوپلیتیکی تأثیر مستقیم بر مسیرهای بینالمللی دارند. تحریمها، جنگهای منطقهای، بسته شدن مرزها یا تغییر تعرفهها نمونههایی از این ریسک هستند. جنگ اوکراین نمونهای بارز است که مسیرهای ترانزیتی چین-اروپا را دچار اختلال کرد و شرکتها را به یافتن مسیرهای جایگزین در آسیای میانه و اروپا واداشت.
نوسان نرخ ارز، مشکلات انتقال پول بینالمللی و افزایش قیمت سوخت از مهمترین چالشهای مالی هستند. افزایش ناگهانی نرخ سوخت یا هزینههای بانکی میتواند تأثیر مستقیم بر سودآوری عملیات داشته باشد.
تغییر قوانین صادرات و واردات، الزام به اسناد جدید یا استانداردهای تازه میتواند موجب تأخیر یا هزینههای غیرمنتظره شود. در مسیرهای طولانی بین چین، هند، آسیای میانه و اروپا، حتی تغییر کوچک در مقررات گمرکی یا کد HS میتواند تفاوت قابل توجهی در هزینهها ایجاد کند.
بلایای طبیعی مانند سیل، زلزله، کولاک یا موج گرما میتوانند مسیرهای حمل را مختل کنند. در زمستان، برخی مسیرهای ریلی آسیای میانه بهدلیل یخزدگی یا برف سنگین بسته میشوند و برنامهریزی جایگزین ضروری است.
مدیران لجستیک با بررسی نشانههای هشداردهنده قبل از بحران، میتوانند واکنش سریعتری داشته باشند. مهمترین نشانهها عبارتاند از:
افزایش ناگهانی نرخ حمل و کاهش ظرفیت ناوگان
تأخیر مکرر در ترخیص گمرکی
تغییر الگوی سفارشها از سوی مشتریان
اعلام محدودیتهای مرزی یا قرنطینه در کشور مقصد
افزایش تقاضا برای بیمه باربری
شناسایی این نشانهها نیازمند پایش مداوم بازارهای بینالمللی و تحلیل دادههای تاریخی است. شرکتهایی که عملکرد مسیرها را بهصورت منظم ارزیابی میکنند، معمولاً سریعتر به بحران واکنش نشان میدهند.
وابستگی به یک مسیر یا مد حمل خاص ریسک بزرگی است. داشتن گزینههای جایگزین، مانند مسیرهای ریلی یا دریایی، انعطافپذیری را افزایش میدهد.
مثلاً اگر مسیر ریلی چین-اروپا با تأخیر مواجه شود، حمل دریایی یا مسیرهای زمینی از طریق آسیای میانه میتواند جایگزین باشد. در مواقع افزایش نرخ سوخت، حمل ریلی معمولاً بهصرفهتر است.
قراردادهای کوتاهمدت یا قابل مذاکره اجازه میدهند سریعتر به شرایط بحران واکنش نشان داده شود.
اضافه کردن بندهای Force Majeure (فورس ماژور) و تعهدات طرفین در شرایط اضطراری، از بروز اختلافات حقوقی جلوگیری میکند.
بیمه باربری بینالمللی از ابزارهای حیاتی مدیریت ریسک است. انتخاب بین کلوزهای A، B و C باید با توجه به نوع کالا، مسیر و شرایط بازار انجام شود:
کلوز A: پوشش کامل
کلوز B: پوشش محدودتر، شامل خطرات عمده
کلوز C: حداقل پوشش
در بحرانهایی مانند جنگ یا ناآرامی سیاسی، انتخاب کلوز A یا استفاده از بیمههای تکمیلی الزامی است.
استراتژی Just in Time ممکن است در بحران کارآمد نباشد. ایجاد موجودی ایمن (Safety Stock) و برنامهریزی حمل چندمرحلهای، انعطافپذیری بیشتری به زنجیره تأمین میدهد.
فناوری نقش حیاتی در کاهش ریسک دارد. استفاده از سیستمهای GPS، IoT و بلاکچین برای ردیابی محمولهها و ثبت تراکنشها شفافیت و کنترل را افزایش میدهد. این ابزارها در مسیرهای طولانی چین-اروپا یا هند-اروپا اهمیت ویژهای دارند.
شبکه ارتباطی محلی و منطقهای میتواند کلید حل مسئله باشد. همکاری با فورواردرها و شرکتهای حمل محلی در کشورهای مسیر، به تصمیمگیری سریعتر و کاهش هزینهها کمک میکند.
مدیریت ریسک فرآیندی مداوم است. استفاده از نرمافزارهای BI و ایجاد واحد تحلیل ریسک لجستیکی، امکان پایش مداوم عملکرد مسیرها، نرخها و شاخصهای تأخیر را فراهم میکند. این دادهها در تصمیمگیریهای آینده برای انتخاب مسیر، نوع قرارداد و بیمه بسیار مؤثر هستند.
در دوران پاندمی، مرزهای آسیای میانه با محدودیتهای شدید مواجه شد. شرکتهای حملونقل با برنامهریزی مجدد و استفاده از مسیرهای ریلی جایگزین توانستند جریان کالا را حفظ کنند. این مثال نشان میدهد انعطافپذیری مسیر و همکاری با شرکای منطقهای اهمیت بالایی دارد.
جنگ روسیه و اوکراین باعث انسداد مسیرهای سنتی ترانزیت و افزایش ناگهانی هزینهها شد. شرکتها با تغییر مسیر از طریق آسیای میانه و افزایش استفاده از خطوط ریلی، توانستند حملونقل را ادامه دهند و تأخیرهای شدید را کاهش دهند.
نوسانات جهانی قیمت سوخت در سالهای اخیر باعث شد برخی مسیرهای دریایی و جادهای اقتصادی نباشند. شرکتها با تغییر مد حمل و استفاده از قراردادهای انعطافپذیر و بیمه مناسب، توانستند ریسک مالی را کاهش دهند.
در مسیرهای طولانی، ردیابی لحظهای و استفاده از IoT برای کنترل شرایط دما و رطوبت، توانست از آسیب کالاهای حساس جلوگیری کند. این مثال نشان میدهد فناوری چگونه میتواند نقش کلیدی در مدیریت ریسک ایفا کند.
دولتها و سازمانهای بینالمللی نقش مهمی در کاهش ریسک دارند:
شرکتهای بیمه صادراتی میتوانند پوششهای ویژه برای شرایط بحران ارائه دهند.
همکاری با اتاقهای بازرگانی و انجمنهای حملونقل باعث بهبود تبادل اطلاعات و هماهنگی میشود.
سیاستهای حمایتی، مانند تخفیف تعرفهها یا ایجاد مسیرهای جایگزین، انعطافپذیری شبکه را افزایش میدهد.
مدیریت ریسک لجستیکی در شرایط بحران، نه تنها یک ضرورت عملیاتی، بلکه یک مزیت رقابتی است. مهمترین نکات عبارتاند از:
شناسایی انواع ریسکها: عملیاتی، سیاسی، مالی، قانونی و محیطزیستی
نشانههای بحران: افزایش نرخها، تأخیر گمرکی، محدودیتهای مرزی
راهکارهای عملی: تنوع مسیر و مد حمل، قراردادهای منعطف، بیمه مناسب، مدیریت موجودی، دیجیتالیسازی، همکاری منطقهای و تحلیل دادهها
مطالعات موردی: نشان میدهد انعطاف و پیشبینیپذیری کلید موفقیت است
نقش دولتها و نهادها: پشتیبانی و سیاستهای هماهنگ میتواند از بحرانها عبور آسانتری ایجاد کند
شرکتهای موفق در حملونقل بینالمللی، آنهایی هستند که علاوه بر مدیریت روزمره، به صورت استراتژیک برای بحرانها آماده میشوند. این آمادگی شامل داشتن مسیرهای جایگزین، قراردادهای انعطافپذیر، بیمه جامع، فناوریهای ردیابی و شبکه همکاری منطقهای است.
نویسنده: آنه محمد توغدری
مشاور و تأمینکننده در حوزه صادرات محصولات پتروشیمی و کودهای شیمیایی، با تخصص در تجارت بینالملل و لجستیک
