جنسیت در زبان فرانسوی

شب امتحان

1. آیا اسم به -tion، -aison یا -son ختم می‌شود؟ مؤنث به جز bastion و poisson

2. آیا اسم به -age ختم می‌شود؟ مذکر به جز شش مورد حفظی در عکس دختر کم سن(age) در ساحل.

3. آیا اسم به -é یا -eur ختم می‌شود؟

   1. انتزاعی: مونث به جز le bonheur, le malheur, l'honneur, le labeur

   2. شی یا شغل: مذکر به جز la fleur

4. آیا اسم به -e ختم می‌شود؟

   1. problème + وام‌واژه‌های علمی: مذکر (système, programme, ...)

   2. ریشه لاتین مختوم به «er» یا «or»:‌ مذکر (livre, arbre)

   3. در غیر این صورت احتمالاً مؤنث: la table, la chaise, la porte, la rue

5. در غیر این صورت احتمالا مذکر: le mur, le temps, le chat

مقدمه

در زبان فرانسوی، تمام اسم‌ها دارای یک جنسیت دستوری هستند - یا مذکر (masculin) یا مؤنث (féminin). این ویژگی در تمام زبان‌های رومی‌تبار (فرانسوی، اسپانیایی، ایتالیایی) و برخی زبان‌های دیگر مثل عربی وجود دارد. برای اشیاء بی‌جان، این جنسیت کاملاً قراردادی است و ارتباطی با ویژگی‌های فیزیکی آن شیء ندارد. تمام عناصر وابسته به اسم (تعیینگر، صفت، ضمیر، اسم‌های مفعولی، و مسند) باید از نظر جنسیت با آن همخوان می‌شوند.

الگوهای زیادی برای به خاطر سپردن جنسیت اسم‌ها وجود دارد که در ادامه چهار تا از مهمترین‌ها را مرور می‌کنیم.

1. پایان «e» (نشانۀ اصلی مؤنث)

2. پایان «age» (مذکر بودن قریب‌به‌اتفاق)

3. پایان «tion»، «aison»‌ و «son» (مؤنث بودن قطعی)

4. پایان «eur» و «é» (انتزاعی = مونث)

۱. قاعده‌ی پایان «e» (نشانۀ اصلی مؤنث)

این پایان بازماندۀ «a» لاتین است (tabula → table). اکثر اسم‌های مختوم به e مؤنث‌اند، اما حدود ۲۰ درصد استثنا با ریشه‌هایی متفاوت دارد که جنسیت اصلی خود را حفظ کرده‌اند.

• اسامی مذکر لاتینِ مختوم به «er» مانند livre (از liber)

• اسامی مذکر لاتینِ مختوم به «or» مانند arbre (از arbor)

• وام‌واژه‌های علمی بین‌المللی (système, programme, poème, silence, problème).

۲. قاعده‌ی پایان «age» (مذکر بودن قریب‌به‌اتفاق)

پسوند -age از لاتین «-aticum» (که اسم‌های مذکر می‌ساخت) آمده است. از هزاران واژه‌ای که به -age ختم می‌شوند، تنها شش اسم مؤنث مختوم به -age وجود دارد که همگی ریشه‌ای متفاوت دارند و شباهت ظاهریشان تصادفی است: la nage (از nager)، la page (از pagina)، la cage (از cavea)، la plage (وام‌واژۀ ایتالیایی)، la rage (از rabies) و l'image (از imago).

۳. قاعده‌ی پایان «tion»، «aison»‌ و «son»(مؤنث بودن قطعی)

این پسوندها از ریشه‌های لاتین «io/tio/tionem/ionis» (که همگی مؤنث بودند) می‌آید و تقریباً همۀ واژه‌های مختوم به آنها مؤنث‌اند. به جز poisson که مذکر است سه استثنا مذکر هم برای tion ثبت شده که همگی وام‌واژه یا اصطلاحات علمی جدیدند:le bastion (از ایتالیایی)، le cation و l’anion (اصطلاحات شیمیایی به معنای یون‌های مثبت و منفی). بنابراین -tion یکی از مطمئن‌ترین نشانه‌های مؤنث است.

۴. قاعده‌ی پایان «eur» یا «é» (انتزاعی = مونث)

پایان «é» دو خاستگاه متفاوت دارد: یکی از لاتین «-atus» (که اسم‌های مذکر عینی می‌ساخت) و دیگری از لاتین «-atem» (پسوند مؤنث برای مفاهیم انتزاعی). در نتیجه، اگر واژه‌ای به -é مفهوم انتزاعی داشته باشد (مانند liberté, beauté, santé, vérité, société) تقریباً همیشه مؤنث است و اگر عینی باشد (مانند café, bébé, été, marché, passé) مذکر است. این تمایز معنایی، کلید تشخیص جنسیت در این گروه است.

پسوند «eur» هم تاریخچه مشابهی دارد و واژه‌های انتزاعی مختوم به آن مونث و شغل‌ها و ابزار مذکرند به جز la fleur که انتزاعی نیست و مونث است و چند استثنا که انتزاعی و مذکرند: le bonheur(خوشبختی)، le malheur(بدبختی)، l'honneur(شرافت)، le labeur(کار سخت).

جمع‌بندی

این چهار قاعده هر یک ریشه‌ای تاریخی دارند و استثناهایشان بی‌دلیل نیستند؛ یا ریشه‌ای متفاوت دارند (مثل page)، یا وام‌واژه‌اند (مثل probleme و bastion)، یا از یک خاستگاه معنایی دیگر می‌آیند (مثل liberté). تنها راهِ همیشه امن، حفظ کردن اسم همراه با حرف تعریف (le/la) است، اما آگاهی از این الگوها خطایابی را بسیار آسان‌تر می‌کند.

⚠️ خطای رایج: جنسیت نحوی‌است نه مفهومی. پس آن را با معنی حدس نزنید. مثلا la personne (شخص) مؤنث است، حتی اگر مرد باشد.

نکته‌ی تاریخی جالب: در لاتین سه جنس (مذکر، مؤنث، خنثی) وجود داشت، اما زبان‌های رومی‌تبار مانند فرانسوی و ایتالیایی جنس خنثی را حذف کردند و اسم‌های خنثی را بر اساس دو عاملِ شکل آوایی نهایی کلمه و قیاس با دسته‌های موجود بین دو جنس مذکر و مؤنث تقسیم نمودند. تغییرات آواییِ متفاوت در هر زبان (مانند حذف یا حفظ واکه‌های پایانی) سبب شد یک کلمه‌ی واحد لاتین در زبانی مذکر و در دیگری مؤنث شود، زیرا شکل نهایی آن با دسته‌های رایج همان زبان هم‌ریختی پیدا می‌کرد. مثلا mare به معنای دریا که در لاتین خنثی بود در فرانسوی به mer تبدیل شد و مؤنث شد چون به -er ختم می‌شود و با مؤنث‌هایی مانند terre هم‌ریخت است، در حالی که در ایتالیایی mare ماند و مذکر شد چون به -e ختم می‌شود و با مذکرهایی چون padre هم‌آوا است.

تمرین

۱. با استفاده از صفت grand، یک جمله درباره maison بسازید.

۲. در هر جمله، یک اشتباه رایج در تشخیص جنسیت وجود دارد. آن را پیدا کنید و اصلاح نمایید.

• La livre est sur la table.

• Je veux une pain.

• J'ai acheté une nouveau voiture.

• Le problème sont difficiles.

• La fromage est délicieux.

۳. جنسیت اسم‌های زیر را مشخص کنید:

• liberté

• ordinateur

• page

• chauffage

• nation

• poisson

• bonheur

• chaleur

پاسخ‌نامه تشریحی

۱. La maison est grande. - maison مؤنث است → grand → grande.

۲. اشتباهات رایج

• livre از ریشه لاتین liber مذکر است.

• pain در هیچ کدام از قواعد نمی‌گنجد - معمولاً مذکر.

• voiture پایان «e» معمولا مؤنث است.

• problème پایان «e» اما استثنا و مذکر.

• fromage پایان «age» و مذکر.

۳. جنسیت اسم‌ها

• liberté (é): مؤنث - مفهوم انتزاعی.

• ordinateur (eur): مذکر - شیء عینی.

• page (age): مؤنث - استثنا.

• chauffage (age): مذکر - قاعده age.

• nation (tion): مؤنث - قاعده tion.

• poisson (son): مذکر - استثنا.

• bonheur (eur): مذکر - استثنای انتزاعی.

• chaleur (eur): مؤنث - انتزاعی.