یکی از پرتکرارترین سؤالات در پروژههای ساختمانی این است که فواصل میلگرد بستر چقدر باید باشد؟ پاسخ ساده این است که به طور معمول، میلگرد بستر در هر ۴ تا ۵ رج دیوارچینی (حدود ۴۰ سانتیمتر) نصب میشود. اما این تنها یک قاعده کلی است؛ در واقع فاصلهگذاری دقیق به عوامل متعددی مثل نوع دیوار (آجری، سفالی یا بلوکی)، ارتفاع و طول دهانه، موقعیت بازشوها و حتی شرایط لرزهخیزی منطقه بستگی دارد.
اگر این فواصل بهدرستی رعایت نشوند، دیوار در برابر فشارها و نیروهای جانبی مقاومت کافی نخواهد داشت و ترکخوردگی یا شکست بهوجود میآید. به همین دلیل، شناخت استانداردها و ضوابط آییننامهای برای تعیین فاصله میلگرد بستر اهمیت زیادی دارد.
در ادامه این مطلب به نقل از وب سایت خانه بلوک، به صورت کامل و مرحله به مرحله بررسی میکنیم که فاصله استاندارد میلگرد بستر چقدر است، در چه شرایطی باید فاصله کم یا زیاد شود، و چه خطاهایی در این زمینه رایج هستند. پس اگر میخواهید پاسخی دقیق و کاربردی بگیرید، تا انتها همراه ما باشید.
طبق ضوابط و توصیههای فنی، فاصله استاندارد میلگرد بستر بهطور معمول در هر ۴ یا ۵ رج دیوارچینی است که معادل حدود ۴۰ سانتیمتر ارتفاع دیوار میشود. این فاصله باعث میشود که دیوار در تمام ارتفاع خود بهصورت یکنواخت تقویت شود و از ایجاد ترکهای طولی یا عرضی جلوگیری گردد. البته این مقدار یک استاندارد عمومی است و بسته به شرایط پروژه میتواند تغییر کند؛ مثلاً در دیوارهایی با ارتفاع زیاد یا در مناطق زلزلهخیز، فاصلهها کمتر گرفته میشود تا مقاومت بیشتری ایجاد شود. بنابراین رعایت همین فاصله استاندارد، سادهترین و مؤثرترین روش برای اجرای اصولی میلگرد بستر است.
یکی از پرتکرارترین پرسشها در کارگاههای ساختمانی این است که میلگرد بستر را باید در هر چند رج دیوارچینی کار گذاشت. پاسخ این است که بهطور معمول، میلگرد بستر در هر ۴ تا ۵ رج آجر یا بلوک قرار میگیرد. این یعنی اگر ارتفاع رجها حدود ۸ تا ۱۰ سانتیمتر باشد، در هر ۳۵ تا ۴۵ سانتیمتر ارتفاع دیوار یک لایه میلگرد بستر لازم است. هدف از این فاصلهگذاری یکنواخت، انتقال مناسب تنشها در طول دیوار و جلوگیری از تمرکز نیرو در یک نقطه خاص است. البته اگر دیوار بلندتر یا بار جانبی بیشتری داشته باشد، فاصله بین رجها کمتر میشود تا مقاومت بیشتری تأمین گردد.
در آییننامههای ساختمانی برای فاصلهگذاری میلگرد بستر محدودهای مشخص تعریف شده است تا هم از نظر فنی ایمنی تأمین شود و هم از نظر اقتصادی بهصرفه باشد. بهطور کلی، حداقل فاصله مجاز حدود هر ۳ رج دیوارچینی (تقریباً ۲۵ تا ۳۰ سانتیمتر ارتفاع دیوار) است. این حالت بیشتر در دیوارهای بلند، دهانههای باز و مناطق زلزلهخیز توصیه میشود. در مقابل، حداکثر فاصله مجاز معمولاً هر ۵ رج دیوار (حدود ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتر ارتفاع) در نظر گرفته میشود. رعایت نکردن این حدود میتواند خطرناک باشد؛ فاصله بیش از حد باعث ضعف دیوار و ایجاد ترک میشود و فاصله کمتر از حد لازم هم باعث افزایش هزینههای اجرایی بدون نیاز فنی خواهد شد. بنابراین همیشه باید فاصله در همین بازه استاندارد تنظیم شود.
فاصلهگذاری میلگرد بستر با توجه به نوع دیوار میتواند کمی متفاوت باشد، چون هر مصالحی رفتار سازهای خاص خودش را دارد. در دیوارهای آجری، معمولا میلگرد بستر در هر ۴ رج آجر کار گذاشته میشود تا از ترکهای طولی و عرضی جلوگیری کند. در دیوارهای سفالی به دلیل سبک بودن و ضخامت کمتر بلوکها، فاصلهها کمی کمتر در نظر گرفته میشود؛ معمولاً هر ۳ تا ۴ رج. اما در دیوارهای بلوک سیمانی که وزن و ابعاد بزرگتری دارند، فاصله استاندارد هر ۴ یا ۵ رج است. نکته مهم این است که در هر نوع دیوار، میلگرد باید بهطور کامل در ملات نشسته و پوشش مناسب روی آن قرار گیرد. انتخاب درست فاصله در هر نوع دیوار علاوه بر افزایش مقاومت، به عمر مفید و پایداری سازه هم کمک میکند.
یکی از بخشهای حساس در دیوارچینی، اطراف بازشوها مثل در و پنجره و همچنین کنجها و تقاطع دیوارها است. در این نقاط تمرکز تنش بالاست و اگر فاصله میلگرد بستر درست رعایت نشود، احتمال ترکخوردگی و جداشدگی دیوار بسیار زیاد میشود. طبق توصیههای فنی، در اطراف بازشوها بهتر است فاصله میلگرد بستر کمتر گرفته شود؛ یعنی به جای هر ۴ یا ۵ رج، در هر ۲ تا ۳ رج یک لایه میلگرد بستر قرار داده شود. در کنجها نیز باید میلگردها بهصورت اورلپ یا خمشده ادامه پیدا کنند تا دیوارها به شکل یکپارچه به هم متصل شوند. رعایت این اصول ساده میتواند دوام و مقاومت دیوار را در برابر زلزله و نشستهای احتمالی به شکل چشمگیری افزایش دهد.
فاصلهگذاری میلگرد بستر فقط به نوع مصالح وابسته نیست، بلکه ارتفاع و طول دیوار هم نقش مهمی در تعیین آن دارد. در دیوارهایی با ارتفاع زیاد (مثلاً بیش از ۳ متر) یا طول دهانههای بلند، نیروهای جانبی بیشتری به دیوار وارد میشود و احتمال ترکخوردگی یا کمانش افزایش مییابد. به همین دلیل در این شرایط، فاصله بین میلگردها کمتر در نظر گرفته میشود؛ یعنی به جای هر ۴ یا ۵ رج، بهتر است در هر ۳ رج یک لایه میلگرد بستر اجرا شود. در دیوارهای کوتاه یا دهانههای کوچک، همان فاصله استاندارد ۴ یا ۵ رج کافی است. به زبان ساده، هرچه دیوار بلندتر و طولانیتر باشد، میلگردها باید با فاصله کمتر کارگذاری شوند تا پایداری کلی دیوار حفظ شود.
فاصلهگذاری میلگرد بستر در دیوارها تنها یک توصیه تجربی نیست، بلکه در آییننامهها و مقررات ملی ساختمان بهطور مشخص به آن اشاره شده است. طبق ضوابط، میلگرد بستر باید بهگونهای نصب شود که در کل ارتفاع دیوار توزیع یکنواخت داشته باشد و از تمرکز تنش جلوگیری کند. بهطور معمول، آییننامهها فاصله هر ۴ تا ۵ رج را بهعنوان حالت استاندارد معرفی میکنند، اما در شرایط خاص مانند دیوارهای بلند، اطراف بازشوها یا مناطق لرزهخیز، تأکید میشود که فاصله کمتر (مثلاً هر ۲ یا ۳ رج) انتخاب شود. علاوه بر این، استاندارد نظام مهندسی تأکید دارد که عرض میلگرد بستر باید از ضخامت دیوار کمتر باشد و حداقل ۱.۵ سانتیمتر پوشش ملات روی میلگرد وجود داشته باشد. رعایت این ضوابط، هم ایمنی سازه را تضمین میکند و هم مانع از رد شدن پروژه در مراحل نظارت مهندسی و دریافت پایانکار میشود.
بخش زیادی از مشکلات دیوارهای آجری و بلوکی به دلیل اشتباهات در فاصلهگذاری میلگرد بستر به وجود میآید. یکی از رایجترین خطاها، افزایش بیش از حد فاصله بین میلگردهاست؛ یعنی کارگران به جای هر ۴ یا ۵ رج، میلگرد را با فاصلههای بزرگتر قرار میدهند تا در زمان و هزینه صرفهجویی کنند، در حالی که همین موضوع باعث ترکخوردگی و ضعف دیوار میشود. خطای دیگر، عدم توجه به نواحی حساس مثل اطراف در و پنجره است که در آنجا باید فاصلهها کمتر شود. بعضی مواقع هم میلگردها بهصورت نامنظم یا با پرش در رجها نصب میشوند که این کار باعث میشود بار دیوار بهطور یکنواخت منتقل نشود. حتی نزدیک گذاشتن بیش از حد میلگردها هم میتواند مشکلساز باشد، چون علاوه بر افزایش هزینه، ملات کافی بین میلگردها قرار نمیگیرد و کیفیت اجرا پایین میآید. پس دقت در رعایت فاصلهها، به همان اندازه انتخاب نوع میلگرد اهمیت دارد.
در مناطق زلزلهخیز، اجرای میلگرد بستر باید با دقت و حساسیت بیشتری انجام شود، چون نیروهای جانبی ناشی از لرزش زمین فشار زیادی به دیوارها وارد میکنند. در این شرایط، فاصله استاندارد ۴ تا ۵ رج دیگر کافی نیست و توصیه میشود میلگرد بستر در هر ۲ تا ۳ رج دیوارچینی قرار داده شود. این فاصله کمتر باعث میشود دیوار در برابر تغییر شکلها و تکانهای شدید، یکپارچگی بیشتری داشته باشد و احتمال ترکخوردگی یا ریزش دیوار به حداقل برسد. همچنین در نزدیکی بازشوها و کنجها باید تراکم میلگرد بستر بیشتر شود تا نقاط ضعف دیوار تقویت گردد. رعایت این نکته ساده میتواند بهطور قابل توجهی سطح ایمنی ساختمان را در برابر زلزله افزایش دهد و از خسارتهای جانی و مالی جلوگیری کند.
نتیجه گیری
میلگرد بستر زمانی میتواند نقش واقعی خود را در تقویت دیوار ایفا کند که فاصلهگذاری آن بهدرستی انجام شود. قاعده کلی میگوید هر ۴ تا ۵ رج دیوارچینی باید یک لایه میلگرد بستر کار شود، اما شرایط خاص مثل ضخامت دیوار، ارتفاع زیاد، اطراف بازشوها و مناطق زلزلهخیز نیازمند کاهش این فاصله و افزایش تراکم میلگرد هستند. در مقابل، فاصله بیش از حد یا بینظمی در نصب، مقاومت دیوار را کاهش داده و خطر ترکخوردگی یا ریزش را بالا میبرد. بنابراین انتخاب درست فاصله، هم یک الزام آییننامهای است و هم راهی مطمئن برای تضمین ایمنی و دوام ساختمان.
