بازی زبان و جنسیت: ماجرایی از جنس بازی تاج و تخت!

مقوله زبان و جنسیت از دیرباز مورد توجه خیلی ها بوده و امروز این موضوع در قالب حوزه ای میان رشته ای و جذاب مورد بحث خیلی از محققان، متفکران و روشن اندیشان قرار گرفته. من هم که سرم درد می کند برای موضوعاتی از این دست و در این نوشته قصد دارم با چند مثال و چند نکته درباره تأثیر این دو بر هم صحبت کنم و توضیحاتی درباره نمودهای زبانی جنسیت ارائه بدم.

این بازی سالهاست که شروع شده و هر روز به شکل تازه ای گریبانمون رو می گیره.
این بازی سالهاست که شروع شده و هر روز به شکل تازه ای گریبانمون رو می گیره.


قبل از هر چیز، بگذارید کمی از انگیزه نوشتن این مطلب بگویم. ماجرا از این قرار است که من با همه تب و تابی که برای زبان و ادبیات دارم، همیشه ادبیات ویژه خودم رو در محافل صمیمی داشتم. ادبیاتی که گاهاً مورد نقد دوستانم قرار می گرفت. چند روزی فکرم درگیر این شده بود که چرا در انتخاب کلماتم انقدر بی باکی به خرج می دهم و چرا رکیک صحبت می کنم با اینکه از اعماق وجودم حس خوبی به این موضوع ندارم.

راستش را بخواهید به کار بردن کلمات جنسی و جنسیتی در کلام انگار مُهری بود بر تأیید این موضوع که این کلمات تابو نیستند و برای من حکم هنجارشکنی و مخالفت با انبوه مردمانی را داشت که به من به عنوان یک زن و نماد حیا و عفت کلام این حق را نمیدادند که چنین ادبیاتی داشته باشم. اما خب این نبرد و ستیزها کم کم برایم کم رنگ شد و امروز کلمات را نه برای انتقام و اثبات چیزی، که برای تفهیم و ایجاد مفهومی درست انتخاب می کنم.

اما برویم سراغ نمودهای زبانی جنسیت:

۱) ادب و ادبیات محترمانه

تقریباً همه ما به اتفاق می توانیم وجود ادب و احترام را در کلام زنان تأیید کنیم. همه ما بارها شرایطی را دیده ایم که زنان و مردان در موقعیت مشابه رفتار زبانی متفاوتی را بروز داده اند. برای مثال، زنی را در نظر بگیرید که افسر راهنمایی و رانندگی او را به خاطر خطایی متوقف کرده، این زن معمولاً با این رویکرد صحبت خود را آغاز می کند که: «آقای پلیس، عذر می خوام. لطفاً من رو ببخشید. من نمی دانستم...». بله! آنچه پیداست استفاده پرتکرار کلمات و قیدهای محترمانه و درخواستی در کلام زنان است. حال آن که در همین موقعیت، مردان کلام متفاوتی دارند. علت این زبان مودبانه را بدون شک می توان در انتظارات جامعه از زنان، محدودیت های اعمال شده بر آنها و باورهایی مثلِ "زن که اینطور نمی کند و اینجور نمی گوید" جستجو کرد.

۲) ابزارهای زبانی علیه زنان و نه مردان!

آنچه موضوع زبان و جنسیت را داغتر از هر زمان دیگری کرده، ابزارها و عناصر زبانی هستند که مردسالارانه اند و در تحقیر زنان کاربرد دارند. از واژگان گرفته تا نحوه استفاده و حتی تارهای صوتی گویی همه چیز علیه زنان جفت و جور شده است. مجموعه واژگانی که برای خطاب کردن زن بدکاره هزار و یک صفت دارد، زن مطلقه را چون تافته ای جدابافته خطاب قرار می دهد و برای مردی که طلاق گرفته هیچ کلمه و صفتی ندارد، یا آواهایی که وقتی از حنجره مردان بیرون می آیند، قاطعیت و تحکم شدیدی دارند، یا رویدادهایی که با جزئیات و افعال حسی توصیف می شوند و چهره زنی را برملا می کنند که راوی آن قصه و رویداد است. همه اینها نمودهایی هستند که زن را به صورت مستقیم و غیرمستقیم در جایگاه ضعف و نقصان قرار می دهند.

زبان علیه زن و مجهز به انواع و اقسام جملات، اصطلاحات و کلماتیست که زنان را بیش از پیش به عقب می راند. از جملاتی مثل: از زن کمتری، مرد باش و نترس تا کلماتی مثل: زنیکه هرجایی، ضعیفه، فاحشه (و نه فاحش)، همه و همه زن رو نشونه گرفتن!
زبان علیه زن و مجهز به انواع و اقسام جملات، اصطلاحات و کلماتیست که زنان را بیش از پیش به عقب می راند. از جملاتی مثل: از زن کمتری، مرد باش و نترس تا کلماتی مثل: زنیکه هرجایی، ضعیفه، فاحشه (و نه فاحش)، همه و همه زن رو نشونه گرفتن!


۳) زبان زنان: زبانی احساسی

چه در کوچه و خیابان، چه لابه لای نوشته ها و شعرهای زنان، زبان احساسی زبانیست که زنان عمدتاً از آن بهره می گیرند. تحقیقات نشان داده، بسامد کلماتی مثل «اِم»، «اَه»،‌«آه»، و کلماتی غیرصریح همچون «نمی دانم»، «کاش»،«حدس می زنم» و «شاید» و صفات و قیدهای حالت در کلام زنان بسیار بالاتر از بسامد همین موارد در کلام مردان است. این نوع زبان، نشانه ضعف و عدم اطمینان زن ها قلمداد شده و این مسئله نه منشأیی زبانی که منشأیی در دنیای بیرون داشته و قید و بندهای اجتماعی در بروز آن تأثیر به سزایی دارند.

خوب یا بد، تفاوت های مذکور صرفاً فهرستی از تفاوت های بدون غرضِ دو گروه جامعه نبود، بلکه این تفاوت ها ناشی از اعمال نفوذ و قدرت مردان در فرهنگ و ذهنیت جامعه است که بازتاب آن در زبان ما مشهود است. و این دقیقاً همان بازی زبان و جنسیت یا بهتر بگویم بازی تاج و تخت است.

در انتها اگر حس می کنید به خواندن درباره این موضوع علاقه مندید، پیشنهاد می کنم سری به مقالات چاپ شده در این زمینه بزنید و از خواندن مقاله تحلیلی بر تفاوت های زبانی زن و مرد نوشته آزاده نعمتی نیز غافل نمانید.

و من الله توفیق و از این حرفا!