تحلیل عملکرد نیروی هوایی ایران و نیروی هوایی عراق در جریان جنگ ایران و عراق

ابتدا وضعیت دو نیروی هوایی را بررسی می کنیم :

نیروی هوایی عراق در دوران جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)

نیروی هوایی عراق (IQAF) در ابتدای جنگ یکی از مدرن‌ترین و مجهزترین نیروهای هوایی در منطقه خلیج فارس بود که عمدتاً به دلیل حمایت مالی و تسلیحاتی کشورهای شوروی و همچنین برخی کشورهای غربی و شرقی، رشد قابل توجهی داشت.

مشخصات کلی در ابتدای جنگ:

· دکترین و تمرکز: نیروی هوایی عراق عمدتاً بر روی پشتیبانی از نیروهای زمینی، دفاع هوایی و حمله به اهداف استراتژیک (مانند پایگاه‌های هوایی و تأسیسات نفتی ایران) متمرکز بود. با این حال، در مقایسه با نیروی هوایی ایران، از انعطاف‌پذیری و قابلیت رهگیری کمتری برخوردار بود.

· پایگاه‌های اصلی: پایگاه‌های هوایی مانند «الرشید» در بغداد، «الطاقه»، «الوثره»، «الاسد» و «الشعبانیه» از پایگاه‌های استراتژیک بودند.

· فرماندهی: تحت کنترل مستقیم صدام حسین و حزب بعث بود.

· نقاط قوت: داشتن هواپیماهای جدید (به ویژه میگ-۲۵ و سوخو-۲۲)، تعداد بالای هواپیماهای بمب‌افکن، و دریافت مستمر تجهیزات از شوروی و بلوک شرق.

· نقاط ضعف: محدودیت در ساعات پرواز آموزش خلبانان، ساختار سلسله مراتبی شدید و عدم تفویض اختیار به خلبانان، و آسیب‌پذیری در برابر حملات غافلگیرانه (همانند عملیات "کمان ۹۹" ایران).

تعداد و انواع هواگردهای عراق در دوران جنگ (آمار تقریبی و ترکیبی از کل دوران جنگ):

توجه: تعداد دقیق هواپیماها در طول جنگ به دلیل تلفات، تحویل‌های جدید و مخفی‌کاری متغیر است. اعداد زیر نشان‌دهنده گستره و انواع هواگردهای موجود در اختیار عراق در طول هشت سال جنگ است.

۱. جنگنده‌های برتری هوایی و رهگیر:

· میگ-۲۵ فاکسبت: نماد قدرت هوایی عراق. حدود ۲۰ تا ۲۵ فروند. برای رهگیری در ارتفاع بالا و شناسایی مورد استفاده قرار می‌گرفت. تنها هواپیمایی بود که می‌توانست از F-14 ایران بالاتر رود و سریع‌تر پرواز کند.

· میگ-۲۳ فلاگر: حدود ۶۰ تا ۸۰ فروند در مدل‌های مختلف (رهگیر و بمب‌افکن). هواپیمای اصلی نبردهای هوایی در اکثر دوران جنگ.

· میگ-۲۱ فیشبد: حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ فروند. هواپیمای قدیمی‌تر ولی زیاد که عمدتاً در نقش دفاع هوایی و حمله سبک استفاده می‌شد.

· میراژ F1EQ: تحویل آن از فرانسه از میانه‌های جنگ (حدود ۱۹۸۱ به بعد) آغاز شد. در نهایت حدود ۱۰۰ فروند دریافت کرد. این هواپیما به دلیل قابلیت‌های چندمنظوره (برتری هوایی، حمله به زمین و پرتاب موشک‌های اگزوسه ضدکشتی) تحول‌آفرین بود و تهدید جدی برای ایران محسوب می‌شد.

۲. بمب‌افکن‌ها و هواپیماهای حمله به زمین:

· سوخو-۲۰/۲۲ فیتز: ستون فقرات حمله به اهداف زمینی و دریایی عراق. حدود ۶۰ تا ۸۰ فروند. قادر به حمل بار زیاد مهمات برای حمله به شهرها، کشتی‌ها و اهداف استراتژیک بودند.

· میگ-۲۷ فلاگر دی: نسخه تخصصی حمله به زمین میگ-۲۳.

· توپولف-۲۲ بلایند: بمب‌افکن مافوق صوت. حدود ۱۲ فروند. برای حملات دوربرد و سریع به عمق خاک ایران (از جمله تهران) استفاده می‌شد.

· توپولف-۱۶ بدجر: بمب‌افکن متوسط. حدود ۸ تا ۱۰ فروند.

· ایلیوشین ایل-۲۸ بیگل: بمب‌افکن قدیمی که عمدتاً در نقش شناسایی و گاهی بمب‌افکنی شبانه استفاده می‌شد.

۳. هواپیماهای ترابری و سوخت‌رسان:

· آنتونوف An-12 کب: هواپیمای ترابری متوسط.

· آنتونوف An-24/26: ترابری تاکتیکی.

· ایلیوشین Il-76 کاندید: ترابری سنگین استراتژیک. حضور داشت اما تعداد محدود.

· میاسیشچف M-4 بیزنر: بمب‌افکن قدیمی که به هواپیمای سوخت‌رسان تبدیل شده بود (تنها یک یا دو فروند).

۴. بالگردها:

· میل می-۲۴ هیند: بالگرد تهاجمی اصلی. ده‌ها فروند.

· میل می-۸/۱۷ هیپ: بالگرد ترابری و پشتیبانی.

· آئروسپاسیال SA.321 سوپر فرلون: بالگرد سنگین (عمدتاً برای عملیات ضدکشتی با موشک اگزوسه).

· آئروسپاسیال SA.316/319 آلوئت/گازل: بالگرد سبک.

۵. هواپیماهای آموزشی (با قابلیت حمل جنگ‌افزار):

· آئرو ال-۲۹ دلفین

· آئرو ال-۳۹ آلباتروس

· امباکر MB.339 (ایتالیایی، تعداد محدود)

تحولات در طول جنگ:

· سال‌های اولیه (۱۳۵۹-۱۳۶۱): عراق برتری عددی و فنی آشکاری داشت اما نتوانست از آن به صورت قاطع استفاده کند و تلفات سنگینی از نیروی هوایی ایران (به ویژه F-14ها) متحمل شد.

· میانه جنگ (۱۳۶۲-۱۳۶۵): با دریافت میراژهای F1 و موشک‌های اگزوسه، برتری ایران در خلیج فارس به چالش کشیده شد. جنگ نفتکش‌ها با استفاده از این هواپیماها و موشک‌ها اوج گرفت.

· پایان جنگ (۱۳۶۶-۱۳۶۷): عراق با استفاده از حجم بالای هواپیماهایش و استفاده گسترده از سلاح‌های شیمیایی در حمله به شهرها و جبهه‌ها، نقش مؤثری در تحت فشار قرار دادن ایران ایفا کرد. همچنین استفاده از موشک‌های بالستیک «اسکاد» علیه شهرها آغاز شد.

برآورد کلی: در اوج قدرت، نیروی هوایی عراق احتمالاً بین ۵۰۰ تا ۷۰۰ هواپیمای جنگنده، بمب‌افکن و هواپیمای حمله به زمین در اختیار داشت که با تلفات و جایگزینی‌های مستمر همراه بود. این نیرو به دلیل برخورداری از منابع مالی سرشار، توانایی جایگزینی هواپیماهای از دست رفته را داشت، در حالی که ایران با مشکل تحریم تسلیحاتی مواجه بود.

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در دوران جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)

نیروی هوایی ایران در آستانه جنگ، به دلیل سرمایه‌گذاری‌های کلان دوره پهلوی و ارتباط نزدیک با ایالات متحده، یکی از مجهزترین، پیشرفته‌ترین و حرفه‌ای‌ترین نیروهای هوایی جهان بود. اما وقوع انقلاب و تحریم‌های تسلیحاتی و سیاسی پس از آن، این نیرو را با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه کرد.

مشخصات کلی در ابتدای جنگ:

· دکترین و تمرکز: نیروی هوایی ایران بر پایه دکترین ناتو و با آموزش گسترده توسط آمریکایی‌ها شکل گرفته بود. تمرکز اصلی بر برتری هوایی با استفاده از جنگنده‌های رهگیر پیشرفته (مانند F-14) و حمله‌های استراتژیک دقیق با استفاده از جنگنده‌های چندمنظوره (مانند F-4 و F-5) بود. تاکتیک‌ها مبتنی بر ابتکار عمل خلبانان، کیفیت بالا و پرواز در ارتفاع پائین بود.

· پایگاه‌های اصلی: پایگاه‌های یکم (مهرآباد تهران)، دوم (تبریز)، سوم (همدان)، چهارم (دزفول)، پنجم (امیدیه)، ششم (بوشهر)، هفتم (شیراز)، هشتم (اصفهان) و نهم (بندرعباس).

· فرماندهی: پس از انقلاب و پاکسازی‌های اولیه، فرماندهی به افسران وفادار به انقلاب و عمدتاً با تجربه دوره پیشین سپرده شد. شهید سرهنگ خلبان جواد فکوری و سپس شهید سرلشکر خلبان عباس بابایی از فرماندهان شاخص این دوره بودند.

· نقاط قوت: برخورداری از پیشرفته‌ترین جنگنده‌های دنیا در آن زمان (F-14A تامکت)، خلبانان بسیار آموزش‌دیده و با تجربه، تجهیزات دقیق الکترونیکی و موشک‌های پیشرفته (فینیکس، اسپارو، سایدوایندر).

· نقاط ضعف: قطع کامل پشتیبانی فنی و لجستیکی از سوی آمریکا و متحدانش، کمبود قطعات یدکی، عدم امکان دریافت هواپیماهای جدید، خروج تعداد زیادی از کارشناسان فنی و برخی خلبانان، و تلاش برای بازتعریف ساختار نیرو تحت شرایط جدید.

تعداد و انواع هواگردهای ایران در دوران جنگ (آمار تقریبی در ابتدای جنگ و روند تغییرات):

آمار در شهریور ۱۳۵۹ (شروع جنگ):

برآوردها نشان می‌دهد ایران در شروع جنگ حدود ۴۴۵ فروند هواپیمای جنگنده و بمب‌افکن عملیاتی در اختیار داشت. این آمار به دلیل مشکلات نگهداری و آماده‌به‌پرواز بودن، به سرعت کاهش یافت.

۱. جنگنده‌های برتری هوایی و رهگیر:

· گرومن F-14A تامکت: ۷۹ فروند تحویل شده بود. تنها ۶۵ تا ۷۰ فروند عملیاتی بودند. سلاح اصلی و بی‌نظیر این جنگنده، موشک دوربرد AIM-54A فینیکس بود که توانایی درگیری با چندین هدف (تا ۱۱۰ کیلومتر) را می‌داد. حضور تامکت، برتری هوایی بی‌چون و چرایی به ایران در سال‌های اول جنگ داد و ضربات سنگینی به نیروی هوایی عراق وارد کرد. به دلیل قطع پشتیبانی، تعداد آماده به پرواز آن به تدریج کاهش یافت.

· مک‌دانل داگلاس F-4D/E فانتوم ۲: حدود ۲۲۵ فروند تحویل شده بود. ستون فقرات نیروی هوایی ایران در نقش‌های برتری هوایی، حمله به اهداف زمینی و دریایی. با موشک‌های AIM-7 اسپارو و AIM-9 سایدوایندر مسلح بود.

۲. جنگنده‌های چندمنظوره و سبک:

· نورثروپ F-5E/F تایگر ۲: حدود ۱۶۶ فروند تحویل شده بود. هواپیمای چابک و قابل اعتماد برای ماموریت‌های پشتیبانی نزدیک هوایی، برتری هوایی در ارتفاع پایین و شناسایی. در نبردهای نزدیک با میگ-۲۱های عراقی موفق عمل می‌کرد.

۳. هواپیماهای شناسایی:

· لاکهید RF-4E فانتوم: حدود ۳۲ فروند. نمونه شناسایی فانتوم که نقش حیاتی در عکسبرداری از مواضع دشمن داشت.

۴. هواپیماهای ترابری و سوخت‌رسان:

· لاکهید C-130 هرکولس: حدود ۷۰ فروند در مدل‌های ترابری، سوخت‌رسان (KC-130)، شناسایی الکترونیکی و جنگ الکترونیک.

· بوئینگ ۷۰۷ و ۷۴۷: تعدادی به عنوان سوخت‌رسان هوایی (با改装 داخلی) و ترابری استراتژیک استفاده می‌شدند.

· فوکر F-27: برای ترابری تاکتیکی.

۵. بالگردها:

· بل AH-1J کبرا: حدود ۲۰۲ فروند تحویل شده بود. بالگرد تهاجمی پیشرفته که نقش مؤثری در پشتیبانی از نیروی زمینی و نبردهای ضدزره (با موشک‌های TOW) داشت.

· بل ۲۱۴: بالگرد ترابری متوسط و چندمنظوره.

· شینوک CH-47: بالگرد ترابری سنگین.

تحولات و چالش‌ها در طول جنگ:

۱. سال‌های اولیه (۱۳۵۹-۱۳۶۱): نیروی هوایی ایران با وجود مشکلات، ابتکار عمل را در دست گرفت و با عملیات‌های گسترده و دقیق (مانند عملیات کمان ۹۹ در اولین روز جنگ و بمباران پایگاه الولید عراق) ضربات سنگینی وارد کرد. برتری F-14ها بلامنازع بود.

۲. میانه جنگ (۱۳۶۲-۱۳۶۵): اثرات تحریم قطعات به اوج خود رسید. نرخ آماده به پرواز هواپیماها، به ویژه F-14ها، به شدت کاهش یافت (گاه به کمتر از ۱۰ فروند). ایران به خلاقیت و نوآوری متوسل شد:

* ساخت قطعات یدکی در داخل توسط صنایع دفاعی نوپا.

* تلفیق تسلیحات و سیستم‌ها (مثلاً نصب موشک‌های ماترا ماژیک فرانسوی یا R-73 روسی روی F-14 و F-4).

* استفاده از هواپیماهای غیرنظامی (بوئینگ ۷۰۷) به عنوان بمب‌افکن‌های استراتژیک برای حمل موشک‌های هوا به زمین.

* دریافت محدود قطعات و موشک از طریق کانال‌های غیررسمی (مانند قاچاق از آمریکا در ماجرای ایران-کنترا).

۳. پایان جنگ (۱۳۶۶-۱۳۶۷): نیروی هوایی ایران به رغم فرسودگی شدید ناوگان و کمبود قطعات، با تکیه بر تجربه و ایثار خلبانان و مکانیک‌ها، تا آخرین روز جنگ حضوری فعال داشت. در این مرحله، عراق از نظر کمی برتری آشکاری پیدا کرده بود.

برآورد کلی: نیروی هوایی ایران در طول جنگ، نمادی از قدرت، ایثار و نبوغ در شرایط محاصره بود. از ناوگان پیشرفته اولیه، به نیرویی تبدیل شد که بقای خود را مدیون خلبانان بسیار ماهر، کارکنان فنی متعهد و توانایی خوداتکایی بود. اگرچه تعداد هواپیماهای عملیاتی به مرور کاهش یافت، اما اثربخشی و کیفیت عملیاتی آن تا حد ممکن حفظ شد.

گزارش عملکرد نیروی هوایی عراق در جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰-۱۹۸۸)

عملکرد نیروی هوایی عراق (IQAF) در طول جنگ هشت ساله، دچار تحولات و فراز و نشیب های قابل توجهی شد که از یک تهاجم اولیه ناموفق به یک نیروی موثر و مخرب در مراحل پایانی جنگ تبدیل گشت.

دوره اول: تهاجم اولیه و شکست در کسب برتری هوایی (سپتامبر ۱۹۸۰ - ۱۹۸۲)

· عملیات افتتاحیه: در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰، عراق با اجرای یک عملیات گسترده هوایی (شبیه عملیات فوکوس اسرائیل) علیه پایگاه‌های هوایی ایران حمله کرد. هدف نابودی نیروی هوایی ایران روی زمین بود.

· شکست در نابودی نیروی هوایی ایران: این عملیات شکست تاکتیکی مهمی بود. به دلیل اطلاعات ضعیف، انتخاب اهداف نامناسب و پدافند هوایی کارآمد ایران، خسارات وارد شده به ناوگان ایران minimal بود. نیروی هوایی ایران تنها چند ساعت بعد پاسخ داد و حملات ویرانگری (عملیات کمان ۹۹) به پایگاه‌ها و تاسیسات نفتی و صنعتی عراق وارد کرد.

· سلطه هوایی ایران: در سال‌های اول جنگ، برتری هوایی واضحاً در اختیار ایران بود. جنگنده‌های F-14A تامکت با موشک‌های فینیکس ضربات سنگینی به هواپیماهای عراقی وارد کردند و عراق توانایی محافظت از فضای هوایی خود را نداشت. حملات ایران به عمق خاک عراق ادامه یافت.

دوره دوم: دفاع، بازسازی و تغییر استراتژی (۱۹۸۲ - ۱۹۸۶)

· تمرکز بر دفاع و پشتیبانی زمینی: پس از عقب‌نشینی از خاک ایران در سال ۱۹۸۲، عراق استراتژی خود را تغییر داد. IQAF عمدتاً بر دفاع از آسمان عراق (با کمک پدافند) و پشتیبانی تاکتیکی از نیروهای زمینی متمرکز شد.

· دریافت تجهیزات جدید و مدرن: با حمایت مالی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و اتحاد شوروی، عراق ناوگان خود را به سرعت بازسازی و مدرن‌تر کرد. ورود میراژ F1EQ فرانسوی (از ۱۹۸۱ به بعد) و موشک‌های اگزوسه AM39 نقطه عطفی بود. این هواپیماها قابلیت‌های چندمنظوره و به خصوص قدرت ضد کشتی فوق‌العاده‌ای به عراق دادند.

· آغاز "جنگ نفتکش‌ها": میراژهای عراقی با پرتاب موشک‌های اگزوسه به نفتکش‌ها و تاسیسات نفتی ایران، نقش اصلی را در تشدید جنگ نفتکش‌ها از سال ۱۹۸۴ ایفا کردند. این حملات فشار اقتصادی شدیدی بر ایران وارد کرد و باعث مداخله بین‌المللی شد.

دوره سوم: تهاجم مجدد و نقش تعیین‌کننده (۱۹۸۶ - ۱۹۸۸)

· کسب برتری کمی و Initiatives تهاجمی: با تضعیف تدریجی نیروی هوایی ایران به دلیل کمبود قطعات، عراق برتری عددی قاطع پیدا کرد. IQAF ابتکار عمل را به دست گرفت و حملات گسترده‌تری را به اهداف استراتژیک ایران (شهرها، پالایشگاه‌ها، پایانه‌های نفتی) سازماندهی کرد.

· حملات به شهرها ("جنگ شهرها"): نیروی هوایی عراق به طور گسترده در بمباران شهرهای ایرانی (از جمله تهران) در دورجدید جنگ شهرها (۱۹۸۸-۱۹۸۷) مشارکت داشت. این حملات همراه با موشک‌های اسکاد، فشار روانی و سیاسی عظیمی بر ایران وارد کرد.

· پشتیبانی حیاتی در عملیات‌های نهایی: IQAF نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت‌های نهایی ارتش عراق در بازپس گیری فاو (۱۹۸۸) و سایر عملیات‌های بزرگ داشت. با استفاده از سلاح‌های شیمیایی (بمب‌های حاوی گازهای عصبی و تاول‌زا) علیه مواضع پیاده نظام ایران، راه را برای پیشروی سریع نیروهای زمینی باز کرد.

· عملیات‌های پیچیده: عراق توانایی اجرای عملیات‌های نسبتاً پیچیده مانند عملیات هوایی به جزیره لاوان را نشان داد.

نقاط قوت عملکرد:

۱. توانایی بازسازی و گسترش سریع ناوگان: با پول نفت و حمایت خارجی، توانست تلفات را جبران و ناوگان را متنوع کند.

۲. استفاده مؤثر از تسلیحات پیشرفته: میراژ F1 و موشک اگزوسه کارایی بسیار بالایی در جنگ نفتکش‌ها داشتند.

۳. هماهنگی بهتر با نیروی زمینی در مراحل پایانی: در عملیات‌های آفندی بزرگ آخر جنگ، پشتیبانی هوایی مؤثری ارائه داد.

۴. ایجاد یک سیستم پدافند هوایی یکپارچه و قوی (با کمک شوروی) که در دفاع از آسمان عراق موثر بود.

نقاط ضعف و شکست‌ها:

۱. شکست فاحش در روز اول جنگ برای کسب برتری هوایی.

۲. کیفیت پایین آموزش خلبانان در مقایسه با ایرانیان در سال‌های اول. خلبانان عراقی از انعطاف و ابتکار عمل کمتری برخوردار بودند.

۳. وابستگی کامل به پشتیبانی خارجی برای قطعات، مهمات و آموزش.

۴. عدم موفقیت در محافظت از تاسیسات استراتژیک (نظیر پالایشگاه ها) در برابر حملات هوایی ایران در سال‌های اول.

۵. تلفات سنگین در درگیری‌های هوایی در مقابل F-14های ایران.

جمع‌بندی:

عملکرد نیروی هوایی عراق را می‌توان به دو فاز کاملاً متمایز تقسیم کرد:

· فاز اول (۱۹۸۰-۸۲): دفاعی و شکست خورده در مقابل برتری کیفی ایران.

· فاز دوم (به ویژه از ۱۹۸۴ به بعد): تهاجمی و موثر، با تبدیل شدن به یک ابزار استراتژیک برای تحت فشار قرار دادن اقتصاد ایران (از طریق جنگ نفتکش‌ها) و تضعیف روحیه مردم (از طریق جنگ شهرها)، و یک سلاح تاکتیکی کوبنده در صحنه نبرد (با استفاده از سلاح شیمیایی و بمب‌های حجمی). در نهایت، این نیرو به یکی از عوامل کلیدی در تغییر موازنه به نفع عراق در سال‌های پایانی جنگ تبدیل شد. موفقیت آن بیشتر مرهون برتری کمی، تسلیحات پیشرفته و ضعف تدریجی ایران بود تا تاکتیک‌های درخشان یا برتری کیفی.

گزارش عملکرد نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)

عملکرد نیروی هوایی ایران در طول جنگ هشت ساله، روایت‌ایست از شکوه، ایثار، ابتکار و مقاومت در برابر محاصره و تحریم. این نیرو از اوج قدرت فناورانه در ابتدای جنگ، به نمادی از خوداتکایی و نبوغ در شرایط سخت تبدیل شد.

دوره اول: ضربه متقابل سریع و تسلط بلامنازع (شهریور ۱۳۵۹ - ۱۳۶۱)

· عملیات کمان ۹۹ (۲۲ شهریور ۱۳۵۹): تنها چند ساعت پس از حمله غافلگیرانه عراق، نیروی هوایی ایران با طراحی و اجرای یک عملیات گسترده تلافی‌جویانه، ابتکار عمل را برای همیشه از دشمن گرفت. در این عملیات، ده‌ها هواپیمای فانتوم و تایگر به اهداف حیاتی عراق از جمله پایگاه‌های هوایی الوحده، الشعبیه و الرشید، مراکز فرماندهی و تاسیسات نفتی الکیارک و موصل حمله کردند. این عملیات شکست استراتژیک بزرگی برای طرح‌های عراق محسوب شد.

· سلطه هوایی مطلق با F-14 تامکت: جنگنده‌های F-14A با موشک دوربرد AIM-54 فینیکس، آسمان ایران را به دامگاهی برای هواپیماهای عراقی تبدیل کردند. رکوردهای بی‌نظیری در سرنگونی هواپیماهای دشمن (از جمله میگ-۲۵، سوخو-۲۲ و میراژ F1) به ثبت رسید. تنها حضور تامکت، خطوط پروازی عراق را محدود و از حملات گسترده به شهرها در سال‌های اول جلوگیری کرد.

· حمله به اهداف استراتژیک در عمق خاک عراق: نیروی هوایی ایران به طور مداوم پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها، پایانه‌های نفتی ( مانند البنک) و پل‌های ارتباطی عراق را بمباران کرد، که تاثیر مستقیمی بر اقتصاد جنگی عراق داشت.

دوره دوم: مقاومت در محاصره و نوآوری اجباری (۱۳۶۲ - ۱۳۶۵)

· تحمل فشار تحریم: با قطع کامل پشتیبانی آمریکا و متحدانش، بحران کمبود قطعات یدکی به اوج رسید. نرخ آماده‌به‌پرواز هواپیماها، به ویژه F-14ها، به شدت افت کرد (گاه به کمتر از ۱۰ فروند عملیاتی).

· خلق معجزه مهندسی و تاکتیکی: نیروی هوایی برای بقا و ادامه ماموریت‌ها، دست به ابتکارات بی‌سابقه‌ای زد:

· ساخت قطعات یدکی در داخل: توسط صنایع دفاعی نوپا و تلاش مهندسان و مکانیک‌های ایرانی.

· تلفیق تسلیحات (Weapon Mixing): نصب موشک‌ها و سلاح‌های غیرآمریکایی روی هواپیماها، مانند نصب موشک ماژیک فرانسوی یا R-73 روسی روی F-14 و F-4.

· تبدیل هواپیماهای غیرنظامی به بمب‌افکن‌های استراتژیک: استفاده از بوئینگ ۷۰۷ و ۷۴۷ برای حمل موشک‌های HAW و حمله به اهداف دشمن.

· عملیات‌های فرسایشی و شبانه: اجرای عملیات‌های شناسایی، پشتیبانی و حمله در شرایط سخت و با کمترین امکانات.

· تداوم پشتیبانی از جبهه‌های زمینی: با وجود مشکلات، همواره در عملیات‌های بزرگ زمینی (مانند طریقالقدس، فتحالمبین، بیتالمقدس و خیبر) حضور موثر داشت.

دوره سوم: دفاع جانانه و ایستادگی تا پایانی سخت (۱۳۶۶ - ۱۳۶۷)

· عملکرد در شرایط برتری کمی دشمن: در دو سال پایانی جنگ، عراق با پشتیبانی گسترده مالی و تسلیحاتی، برتری عددی قاطعی یافته بود. نیروی هوایی ایران با ناوگان فرسوده و محدود، دفاعی سخت و هزینه‌بر را سازماندهی کرد.

· شرکت در نبردهای هوایی بزرگ: despite مشکلات، خلبانان ایرانی تا آخرین روزهای جنگ درگیر نبردهای هوایی بودند و موفقیت‌هایی نیز کسب کردند.

· حفاظت از مرزهای هوایی: اگرچه امکان دفاع کامل از همه شهرها در برابر موج حملات هوایی عراق (جنگ شهرها) وجود نداشت، اما حضور فعال، هزینه حملات را برای دشمن افزایش داد.

نقاط قوت و دستاوردهای کلیدی:

۱. برتری کیفی خیره‌کننده در سال‌های اول: آموزش عالی خلبانان و فناوری پیشرفته، تفاوت کیفی آشکاری با دشمن ایجاد کرده بود.

۲. خلاقیت و خوداتکایی بی‌نظیر: تبدیل تهدید محاصره به فرصتی برای رشد توان مهندسی و تعمیراتی داخل.

۳. کارایی خارق‌العاده F-14 و موشک فینیکس: ایجاد یک بازدارندگی موثر که تا سال‌ها آسمان کشور را امن نگه داشت.

۴. عملیات‌های دقیق و جسورانه: اجرای عملیات‌های ضربتی در عمق خاک دشمن با حداقل تلفات.

۵. روحیه ایثار و فرماندهی لایق: حضور فرماندهان شجاع و خلبانانی که در سخت‌ترین شرایط، ماموریت‌های غیرممکن را ممکن ساختند (مانند شهیدان عباس بابایی، احمد کشوری، مصطفی اردستانی و جواد فکوری).

نقاط ضعف و چالش‌ها:

۱. آسیب‌پذیری ناشی از وابستگی به یک منبع تامین کننده (آمریکا): تحریم، بزرگ‌ترین ضربه را به ناوگان وارد کرد.

۲. کاهش تدریجی توان عملیاتی: به دلیل کمبود قطعات، تعداد هواپیماهای عملیاتی به مرور کاهش یافت.

۳. عدم توانایی در جایگزینی ناوگان: امکان خرید هواپیماهای جدید وجود نداشت.

۴. تحمل فشار جنگ فرسایشی در جبهه هوایی: جنگ نفتکش‌ها و شهرها، فشار مضاعفی بر این نیرو وارد کرد.

جمع‌بندی نهایی:

نیروی هوایی ایران در این جنگ، هرگز شکست نخورد. اگرچه برتری فنی اولیه خود را به مرور به دلیل تحریم از دست داد، اما با تکیه بر نیروی انسانی متخصص، متعهد و نبوغ داخلی، همواره به عنوان یک نیروی موثر، بازدارنده و ضربتی حاضر بود. عملکرد آن، الگویی درخشان از مقاومت یک نیروی تکنولوژیک در شرایط تحریم است. این نیرو نه تنها از خاک کشور دفاع کرد، بلکه با ضربات کاری به زیرساخت‌های حیاتی دشمن، نقش مستقیمی در به تعادل کشانیدن جنگ علی‌رغم همه محاصره‌ها داشت. حماسه نیروی هوایی در هشت سال دفاع مقدس، ترکیبی از اقتدار اولیه و عصاره‌ای از ایثار در سال‌های پس از آن است.