سوخو-۱۷ (Su-17) یک جنگنده-بمبافکن تهاجمی با بال متغیر (Swing-Wing) ساخت شوروی است که برای پشتیبانی هوایی نزدیک (CAS)، حمله به اهداف زمینی و شناسایی طراحی شد. این هواگرد توسعه مستقیم و مدرنشده جنگنده-بمبافکن سوخو-۷ (Su-7) است و با افزودن بال متغیر، مشکلات اصلی Su-۷ (مانند برد کم و نیاز به باند طولانی) را برطرف کرد.
در ادامه، مشخصات کلی و کلیدی این هواگرد که به "Fitter" در کد ناتو معروف است، ارائه میشود:
---
مشخصات کلی:
· تولیدکننده: شرکت سوخوی (شوروی)
· نوع: جنگنده-بمبافکن تهاجمی با بال متغیر
· اولین پرواز: ۲ اوت ۱۹۶۶ (با نام داخلی S-22I)
· ورود به خدمت: ۱۹۷۰
· پیشینه: این هواگرد از ترکیب بدنه سوخو-۷ با یک بال جدید متغیر (فقط بخش بیرونی بال متحرک است) ایجاد شد. این طراحی هوشمندانه باعث بهبود چشمگیر عملکرد شد.
· نام ناتو: Fitter-C (و مدلهای بعدی: Fitter-D, Fitter-H, Fitter-K)
---
مشخصات فنی (مدل Su-17M4 – آخرین مدل اصلی شوروی):
1. طول: ۱۹.۰۲ متر
2. طول بال:
· باز شده (برای برخاست و فرود): ۱۳.۶۸ متر
· جمع شده (برای سرعت بالا): ۱۰.۰۲ متر
3. ارتفاع: ۵.۱۲ متر
4. حداکثر وزن برخاست: ۱۹,۴۳۰ کیلوگرم
5. پیشرانه: ۱ موتور توربوجت Lyulka AL-21F-3
· تراست با پسسوز: ۷۶۰۰ کیلوگرم نیرو
6. حداکثر سرعت:
· در ارتفاع بالا: ماخ ۱.۷ (حدود ۱۸۶۰ کیلومتر بر ساعت)
· در سطح دریا: ماخ ۱.۲
7. سقف پرواز عملیاتی: ۱۵,۲۰۰ متر
8. برد عملیاتی:
· با بار جنگی: حدود ۱۱۰۰ کیلومتر
· با مخازن سوخت خارجی: تا ۲۳۰۰ کیلومتر
9. بار مفید جنگافزار: تا ۴۲۵۰ کیلوگرم روی ۱۰ نقطه اتصال
10. خدمه: ۱ نفر
---
ویژگیهای طراحی متمایز:
1. بال متغیر ترکیبی (Compound Swing-Wing): نوآوری اصلی Su-17. قسمت داخلی بال ثابت و قسمت بیرونی متحرک است. این طراحی، پیچیدگی و وزن را نسبت به یک بال کاملاً متغیر کاهش میداد.
2. مجرای ورودی هوای ثابت: مانند Su-۷ در دماغه.
3. کابین: ارگونومی بهبود یافته نسبت به Su-۷. در مدل M4، یک HUD (هدآپ) و نمایشگر اضافه شد.
4. چرخبند تقویتشده: برای عملیات از باندهای نیمهآماده.
---
آویونیک و سامانهها (مدل M4):
· رادار: فاقد رادار (مانند اکثر جنگنده-بمبافکنهای همدوره شوروی). برای هدفیابی به سیستمهای اپتیکال متکی بود.
· سیستم ناوبری/حمله: شامل سیستم ناوبری اینرسیایی، سیستم بمبافکنی رایانهای SVP-24 (در برخی ارتقاها)، و فناوری لیزری/تلویزیونی برای هدایت بمبها و موشکهای هدایتشونده.
· سامانه جنگ الکترونیک: گیرنده هشدار راداری SPO-15 و پرتابگر چف/فلر.
---
تسلیحات قابل حمل (متنوع و سنگین):
Su-17 یک سکوی حمل تسلیحات بسیار انعطافپذیر بود:
· توپ داخلی: دو توپ ۳۰ میلیمتری NR-30 (در مدلهای اولیه) یا دو توپ ۲۳ میلیمتری GSh-23L (در مدلهای بعدی).
· موشکهای هدایت شونده هوا به زمین:
· ضد تانک/همهکاره: Kh-23 (هدایت رادیویی)، Kh-25 (هدایت لیزری)، Kh-29 (هدایت لیزری/تلویزیونی).
· ضد رادار: Kh-28، Kh-27PS.
· ضد کشتی: Kh-28.
· موشکهای هوا به هوا: برای دفاع شخصی مانند R-60 (AA-8 "Aphid").
· بمبها: انواع بمبهای آزاد، خوشهای، ناپالم و بمبهای هدایت شونده لیزری (مانند KAB-500L).
· راکتها: پادانهای راکت ۵۷، ۸۰، ۱۲۲ و ۲۴۰ میلیمتری.
· محفظه ویژه: محفظه توپ خارجی (UPK-23)، محفظه شناسایی.
---
کاربران اصلی:
سوخو-۱۷ به طور گسترده در میان متحدان شوروی صادر شد.
· شوروی سابق/روسیه: بازنشسته شده.
· اروپای شرقی: لهستان، آلمان شرقی، چکاسلواکی، بلغارستان.
· خاورمیانه و آفریقا: سوریه، لیبی، یمن، الجزایر، آنگولا.
· آمریکای لاتین: پرو.
· آسیا: ویتنام، افغانستان.
· ایران: تعدادی محدود در اختیار دارد.
---
حضور در جنگها و عملکرد عملیاتی:
Su-17 یک جنگنده-بمبافکن بادوام و موثر در جنگهای منطقهای بود.
1. جنگ افغانستان (دهه ۱۹۸۰):
· نیروی هوایی شوروی و دولت افغانستان از Su-۱۷ بهطور گسترده برای حمله به کاروانها و مواضع مجاهدین استفاده کردند.
· عملکرد: به دلیل توانایی حمل بار جنگی سنگین و پرواز از باندهای کوتاهتر، بسیار مفید بود. اما آسیبپذیری در برابر آتش تفنگهای ضدهوایی و راکتهای دوشپرتاب داشت.
2. جنگ ایران و عراق:
· عراق از Su-۲۰/۲۲ (نسخههای صادراتی Su-۱۷) برای حملات به اهداف زمینی و ضدکشتی استفاده کرد.
3. جنگ چچن:
· روسیه از Su-۱۷ برای پشتیبانی هوایی نزدیک و شناسایی استفاده کرد.
4. درگیریهای آفریقا و خاورمیانه:
· در جنگ داخلی سوریه، نیروی هوایی سوریه از Su-۲۲ (نسخه صادراتی) بهطور گسترده استفاده کرد. در یمن و لیبی نیز فعال بود.
5. جنگ اوکراین (۲۰۱۴-اکنون):
· گزارشهایی از استفاده محدود توسط نیروی هوایی اوکراین در اوایل درگیری وجود دارد، اما احتمالاً دیگر عملیاتی نیستند.
---
نقاط قوت:
· بهبود چشمگیر عملکرد نسبت به Su-۷: برد بیشتر، باند برخاست کوتاهتر، بار جنگی سنگینتر.
· انعطافپذیری عملیاتی: قابلیت استفاده از باندهای نیمهآماده.
· ساختار مستحکم و قابل اعتماد: مانند Su-۷، اما بهتر.
· تنوع تسلیحات: توانایی انجام مأموریتهای مختلف.
· هزینه نگهداری نسبتاً پایین (نسبت به هواگردهای پیچیدهتر).
---
نقاط ضعف:
· آویونیک ساده: عدم وجود رادار، دقت در شرایط آبوهوایی بد یا شب را محدود میکرد.
· آسیبپذیری در دفاع: فاقد سیستمهای دفاعی پیشرفته؛ در برابر جنگندههای دشمن و پدافند هوایی مدرن بسیار آسیبپذیر بود.
· قدیمی شدن: در قرن ۲۱، فناوری آن کاملاً منسوخ شد.
· خطرناک برای خلبان: نرخ حوادث نسبتاً بالا، به ویژه در مدلهای اولیه.
---
جمعبندی و جایگاه تاریخی:
سوخو-۱۷ یک موفقیت بزرگ در طراحی جنگنده-بمبافکنهای شوروی بود. این هواگرد با یک تغییر هوشمندانه (بال متغیر) بر محدودیتهای طراحی Su-۷ غلبه کرد و یک هواگرد کارآمد، همهکاره و پرتعداد را تولید نمود که برای دههها نقش اصلی را در نیروهای هوایی بلوک شرق ایفا کرد. سوخو-۱۷ پدر خانواده بزرگ Su-۲۰/۲۲ شد که به طور گسترده صادر شدند.
اگرچه از نظر فناوری هرگز پیشرفته نبود، اما اثربخشی، سادگی و قابلیت اطمینان آن را به یک سرباز وظیفهشناس در جنگهای متعدد تبدیل کرد. امروزه، این هواگرد تقریباً به طور کامل از خدمت فعال بازنشسته شده است، اما برخی کشورها ممکن است هنوز تعداد محدودی را در اختیار داشته باشند. میراث آن به عنوان پل ارتباطی بین نسل اول و دوم جنگنده-بمبافکنهای سوخو و یک طرح موفق در تاریخ هوانوردی نظامی باقی مانده است.
